Frances Glessner Lee, η κυρία με τα κουκλόσπιτα

Frances Glessner Lee

Της Νίνας Κουλετάκη

«Οι νεκροί μιλούν, απλά εμείς δεν ακούμε με προσοχή»

«Καταδίκασε τον ένοχο, απάλλαξε τον αθώο και αναζήτησε την αλήθεια σε ένα διόραμα»

Εισαγωγή

Υπήρχε μια εποχή όπου τα αρχικά DNA δε σήμαιναν τίποτα για τον πολύ κόσμο και που οι τηλεθεατές, ακόμα και οι πλέον υποψιασμένοι, δεν μπορούσαν να διανοηθούν ότι θα ερχόταν η στιγμή που σειρές σαν το CSI, το NCIS και το LAW AND ORDER (τρεις σειρές με φανατικούς τηλεθεατές και στην Ελλάδα, χωρίς να ξεχνώ και τα ελληνικότατα ΙΧΝΗ), θα τους καθήλωναν μπροστά στις οθόνες.  Αυτή η εποχή έχει μείνει οριστικά πίσω και η ιατροδικαστική έρευνα παθιάζει όλο και περισσότερους.  Παρακολουθούν με άνεση και εξοικείωση, αναφορικά με την ορολογία και τις διαδικασίες, τις σειρές αυτές, που εκτυλίσσονται σε αστυνομικά τμήματα, νεκροτομεία, εργαστήρια εξοπλισμένα με τεχνολογικά θαύματα και αίθουσες δικαστηρίων.

Η ιατροδικαστική έρευνα δεν εξελίχθηκε από τη μια ημέρα στην άλλη.  Υπήρξαν κάποιοι άνθρωποι που ήταν πρωτεργάτες, που έθεσαν τα θεμέλιά της.  Οι βάσεις της ιατροδικαστικής έρευνας μπήκαν αρκετά νωρίς, στη δεκαετία του 1930.  Και αν δεν είχε υπάρξει μια συγκεκριμένη γυναίκα, μια εκπληκτική γυναίκα και τα αξιοθαύμαστα κουκλόσπιτά της, μικροσκοπικά διοράματα (μακέτες) αναπαράστασης φόνων, σίγουρα όλες οι ελπίδες για την ανακάλυψη ενός δολοφόνου θα περιορίζονταν στην έρευνα για ανακάλυψη δακτυλικών αποτυπωμάτων.

Fanny

Η ζωή της

Η Frances (Fanny) Glessner Lee γεννήθηκε στις 25 Μαρτίου του 1878, στο Σικάγο.  Κόρη –και κληρονόμος- εκατομμυριούχων, είχε μια πολύ ευτυχισμένη παιδική ηλικία.  Πατέρας της ήταν ο βιομήχανος John Jacob Glessner και μητέρα της η δημιουργική Frances Macbeth Glessner.  Η Fanny ήταν ένα προστατευμένο και χαϊδεμένο παιδί, μεγαλωμένο σε μια οικογένεια που αποτελούσε την επιτομή των αισθητικών και ηθικών ιδεωδών του 19^ου αιώνα.  Ο πατέρας της δημιούργησε την περιουσία του ιδρύοντας την International Harvester, μια τεράστια βιομηχανία γεωργικών μηχανημάτων και οχημάτων.  Η μητέρα της αποτελούσε την τέλεια σύζυγο, ασχολούμενη με την ανατροφή των παιδιών της και, παράλληλα, δημιουργώντας η ίδια καλλιτεχνήματα στο εργαστήριό της.

Οι γονείς της Fanny

Το 1886, οι Glessner απόκτησαν το υπέροχο σπίτι τους, σήμερα επισκέψιμο μουσείο, σχεδιασμένο από τον φημισμένο αρχιτέκτονα της εποχής Η.Η. Richardson, στη μοδάτη λεωφόρο Prairie του Σικάγο.  Ένα επιβλητικό σπίτι από γρανίτη, γεμάτο από αντικείμενα τέχνης: εκλεπτυσμένα έπιπλα, πανάκριβους πίνακες, έργα τέχνης των πιο αξιόλογων δημιουργών, ένα σπίτι ανοικτό σε φίλους και γνωστούς της οικογένειας, γεμάτο πάντα από κόσμο, με πολυάριθμους υπηρέτες.  Το σπίτι των Glessner ήταν η τέλεια απεικόνιση της θεμελιώδους νοοτροπίας της εποχής: η επιβλητική «αρσενική» φιγούρα που έβλεπε ο κόσμος, το εξωτερικό του σπιτιού δηλαδή,  με το εκλεπτυσμένο «θηλυκό», ιδιωτικό εσωτερικό.  Οι Glessner περνούσαν τους χειμώνες στο σπίτι της Prairie Avenue και τα καλοκαίρια στο κτήμα τους « The Rocks», στο New Hampshire.

Το σπίτι των Glessner

H Fanny και ο αδελφός της George, εκπαιδεύτηκαν στο σπίτι.  Ο George ήταν ένα ασθενικό αγόρι και οι Glessner είχαν προσλάβει τους καλύτερους εκπαιδευτικούς για να τον διδάσκουν στο σπίτι.  Μαζί του μορφωνόταν και η Fanny.  Ο George συνέχισε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Harvard, ενώ η οικογένεια απαγόρεψε στη Fanny να κάνει το ίδιο.  Σε αντιστάθμισμα, πέρασε  δεκατέσσερις μήνες, το 1896 και 1897, να ταξειδεύει στην Ευρώπη, συνοδευόμενη από την αδελφή της μητέρας της, Helen Macbeth.  Τον Νοέμβριο του 1897 πραγματοποίησε το «ντεμπούτο» της, την επίσημη, δηλαδή, εμφάνισή της στην κοινωνία του Σικάγο.

O George, αδελφός της Fanny

Ως «κόρη καλής οικογενείας» της εποχής, όφειλε να παντρευτεί και να κάνει τη δική της οικογένεια.  Έτσι, σε ηλικία 19 ετών, τέσσερις μόλις μήνες μετά την «επίσημη πρώτη» της, η Fanny παντρεύεται έναν νεαρό δικηγόρο, τον Blewett Lee, συνεταίρο ενός από τους φίλους του George.  Το νεαρό ζευγάρι εγκαταστάθηκε σε ένα από τα δίδυμα σπίτια στον αρ. 1623 της Prairie Avenue, που οι Glessner είχαν χτίσει για τα παιδιά τους.  Ο γάμος της Fanny και του Blewett ήταν ταραχώδης: παραδοσιακός εκείνος, ανήσυχο και δημιουργικό πνεύμα εκείνη, ασύμβατοι όσο το λάδι με το νερό.  Απόκτησαν τρία παιδιά, τον John Glessner Lee το 1898, τη France Lee το 1903 και τη Martha Lee το 1906.  Το ζευγάρι θα χωρίσει λίγο μετά τη γέννηση της Martha.

H Fanny σε νεαρή ηλικία

Πρωτότυπη καριέρα

Το 1938, σε ηλικία 60 ετών, η Fanny θα εγκατασταθεί μόνιμα στο «The Rocks», και η ζωή της θα αλλάξει ριζικά.  Για ένα διάστημα θα ασχοληθεί με το εμπόριο αντικών και θα πουλά εργόχειρα δικής της κατασκευής, πριν αφοσιωθεί ολοκληρωτικά σε αυτό που έμελλε να γίνει το έργο ζωής της, την ιατροδικαστική έρευνα.  Ήδη, από νεαρή ηλικία, είχε αναπτύξει μια στενή φιλία με έναν από τους συμφοιτητές του George στο Harvard, τον γιατρό George Burgess Magrath, ο οποίος μοιραζόταν τον ενθουσιασμό της για την ιατροδικαστική επιστήμη.  Μάλιστα, το 1932, είχε δωρίσει 250.000 $ στο Πανεπιστήμιο, για την ίδρυση της έδρας της Ιατροδικαστικής και το 1934 εμπλούτισε με 1000 τόμους τη βιβλιοθήκη της Ιατροδικαστικής Σχολής.  Θα παραμείνουν στενοί φίλοι μέχρι το θάνατο του Magrath, το 1938.  Ο Magrath θα είναι και ο πρώτος Καθηγητής της Ιατροδικαστικής Σχολής του Harvard.

Η ενασχόλησή της με το έγκλημα και η εξαιρετικά αναλυτική της σκέψη, κάνει την Πολιτεία του New Hampshire να της δώσει τον τίτλο της Λοχαγού της Πολιτειακής Αστυνομίας.  Η Fanny ήταν η πρώτη, και μοναδική για την εποχή της, γυναίκα αξιωματικός της αστυνομίας.  Συμμετείχε σε σεμινάρια εγκληματολογίας, η μόνη γυναίκα ανάμεσα σε εκατοντάδες ντετέκτιβς και χρηματοδότησε η ίδια αρκετά από αυτά.

Σε σύσκεψη με τους ντετέκτιβς

Όμως η Frances Glessner Lee θα μείνει στην ιστορία για κάποια χειροτεχνήματά της: 20 διοράματα, από τα οποία σώζονται τα 18, που αναπαριστούν σκηνές εγκλημάτων.  Τα κατασκεύασε στα τέλη της δεκαετίας του ’30 και στη διάρκεια της δεκαετίας του ’40, για εκπαιδευτικούς σκοπούς.  Η Fanny ήταν οπαδός της εγκληματολογικής θεωρίας πως τα εγκλήματα μπορούσαν να διαλευκανθούν με την επιστημονική ανάλυση των οπτικών και υλικών αποδεικτικών στοιχείων.  Έτσι, άρχισε να κατασκευάζει τα διοράματά της, με σκοπό να τα θέσει στην υπηρεσία των ντετέκτιβς, ώστε να έχουν μπροστά τους μιαν πιστή απεικόνιση της σκηνής του εγκλήματος.  Η παρατήρηση, η μελέτη και ο ενδελεχής έλεγχος της σκηνής, μπορούσε να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα που, διαφορετικά, ίσως να μην είχαν τεθεί.  Το 1945 τα δώρισε στην Ιατροδικαστική Έδρα του Harvard, ώστε να χρησιμοποιούνται σε σεμινάρια, διαλέξεις και στην εκπαίδευση των φοιτητών, όπου παρέμειναν μέχρι το 1966 που το Τμήμα Ιατροδικαστικής καταργήθηκε.  Τα διοράματα κατέληξαν στο γραφείο του Ιατροδικαστή της Κομητείας του Meryland, όπου παραμένουν μέχρι σήμερα και χρησιμοποιούνται σε ιατροδικαστικά σεμινάρια.

Τα κουκλόσπιτα

Τα κουκλόσπιτα της Fanny δεν προορίζονταν για παιδιά.  Απεικόνιζαν σκηνές βίαιων θανάτων, φόνων, πορνείας, πνευματικής ασθένειας, αιμομιξίας και κατάχρησης αλκοόλ.  Τα διοράματα είχαν τις συνήθεις διαστάσεις των κουκλόσπιτων και εξαιρετικά λεπτομερειακή δουλειά.  Εκπληκτικά χειροτεχνήματα, κατασκευασμένα με τη βοήθεια οδοντιατρικών εργαλείων και προσεγμένα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια: πόρτες και παράθυρα που ανοιγόκλειναν, φώτα που άναβαν, κούκλες-θύματα βουτηγμένες στο αίμα.

Αν και οι σκηνές των διοραμάτων αποτελούσαν απεικόνιση πραγματικών εγκλημάτων, ο χαρακτήρας των σπιτιών και η διακόσμηση ήταν επινόηση της Fanny.  Αρκετά από αυτά αναπαριστούσαν σπίτια της μεσαίας τάξης, καθόλου σχετικά με τα σπίτια στα οποία είχε μεγαλώσει και ζήσει η ίδια.  Κατασκεύαζε μόνη της οτιδήποτε υπήρχε στα διοράματα. Κούκλες, έπιπλα, υφάσματα, αντικείμενα όλα ήταν έργο των χεριών της.  Για τα κουκλόσπιτά της η Fanny είχε επιλέξει πραγματικά εγκλήματα που είχαν ξεχωρίσει για το μυστήριο που τα περιέβαλε.  Υποθέσεις που θα μπορούσαν εύκολα να περάσουν για αυτοκτονίες ή ατυχήματα, που στην πραγματικότητα ήταν δολοφονίες και που οι σπουδαστές είχαν την πρόκληση να αποδείξουν, εξετάζοντας τα διοράματα και μελετώντας προσεκτικά τις λεπτομέρειες και τις αποδείξεις, οπτικές και υλικές.

Για παράδειγμα, σε ένα από τα διοράματα, απεικονίζεται μια νεκρή οικογένεια.  Η όμορφη γυναίκα κείται νεκρή στο κρεβάτι της, πυροβολημένη προφανώς στον ύπνο της, το μωρό της νεκρό, επίσης από πυροβολισμό στην κούνια του και ο άνδρας της, επίσης πυροβολημένος, βρίσκεται νεκρός στο πάτωμα της κρεβατοκάμαρας.  Όλες οι πόρτες του σπιτιού είναι κλειδωμένες από μέσα, γεγονός που οδηγεί στο αβίαστο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα επεισόδιο ενδοοικογενειακής βίας, έναν διπλό φόνο και μιαν αυτοκτονία.  Όμως κάτι δεν είναι σωστό, κάτι καταβαραθρώνει αυτή τη θεωρία: το όπλο του εγκλήματος, ένα περίστροφο, δεν βρίσκεται κοντά σε κανένα από τα πτώματα.  Στην πραγματικότητα βρίσκεται σε ένα άλλο δωμάτιο!

Η προσεκτική μελέτη και των άλλων διοραμάτων αποκαλύπτει σωρεία στοιχείων.  Ένα ημερολόγιο σε λάθος θέση, παρουσία αίματος εκεί που δεν θα έπρεπε να υπάρχει και αντίστοιχη απουσία του από τον υποτιθέμενο τόπο του εγκλήματος, η θέση ενός πτώματος ασύμβατη με την υποτιθέμενη αυτοκτονία του.

Τα διοράματα της Frances Glessner Lee ήταν ο τρόπος της να ασχοληθεί με αυτό που την πάθιαζε όλη της τη ζωή, την ιατροδικαστική έρευνα.  Ήταν ο τρόπος της να «επαναστατήσει» απέναντι στην τάξη της, που απαγόρευε οποιαδήποτε εργασία στις γυναίκες της και τις προόριζε, αποκλειστικά, για τις απολαύσεις της ζωής της υψηλής κοινωνίας.  Ήταν ο τρόπος της να αρνηθεί να περιορίσει την προσωπικότητα και τη διανόησή της στις οικιακές ανέσεις.  Εντούτοις, στις μικροσκοπικές δημιουργίες της, ανάπλασε τα δικά της οριακά σημεία, τα ευρισκόμενα ανάμεσα στις ιδιοκτησιακές σφαίρες του δημόσιου και του ιδιωτικού, του αρσενικού και του θηλυκού, όπως ήταν κατηγοριοποιημένα –και αμφισβητήσιμα- στη δική της ζωή.  Εξάλλου, η τελειομανία της με τα διοράματά της, δεν διέφερε από την εμμονή του πατέρα της να επιπλώσει το οικογενειακό σπίτι με τα καλύτερα έπιπλα και τα ωραιότερα αντικείμενα, γεγονός που σήμερα το έχουν καταστήσει μουσείο.

Επίλογος

Η Frances Glessner Lee πέθανε σε ηλικία 84 ετών στο «The Rocks».  Θεωρείται η Προστάτιδα Αγία της Ιατροδικαστικής Επιστήμης.  Τα 18, από τα 20, διοράματα που διασώζονται αποτελούν μέχρι σήμερα αντικείμενο μελέτης των φοιτητών ιατροδικαστικής και χρησιμοποιούνται σε σεμινάρια και εκπαιδευτικά προγράμματα.

Το 2004 κυκλοφόρησε το βιβλίο της Corinne May Botz, «The Nutshell Studies of Unexplained Death», το οποίο περιλαμβάνει και 130 έγχρωμες φωτογραφίες των διοραμάτων, κάποιες από τις οποίες χρησιμοποίησα για την εικονογράφηση του άρθρου.

Ένα ντοκυμανταίρ, για τη ζωή και το έργο της Frances Glessner Lee, με τίτλο «Of Dolls and Murder», βρίσκεται σήμερα σε στάδιο παραγωγής.  Δημιουργός του είναι η Susan Marks, η οποία βρίσκεται στην αναζήτηση χορηγιών για την ολοκλήρωση της ταινίας.

ΠΗΓΕΣ

*The Nutshell Studies of Unexplained Death, Corinne may Botz, Monacelli Press, 2004

*Frances Glessner Lee: Brief life of a forensic miniaturist, Laura J. Miller, Harvard Press

*The Glessner House Museum Organization

*The Nutshell Studies of Frances Glessner Lee, Katherine Ramsland

Enriqueta Martì, το βαμπίρ της Βαρκελώνης – ΙIΙ

Της Νίνας Κουλετάκη

Τα αποτελέσματα και το τέλος

Συνολικά δώδεκα παιδιά αναγνωρίστηκαν ως τα δολοφονημένα θύματα της Enriqueta Marti και άλλα είκοσι βρέθηκαν να δουλεύουν στα πορνεία της.  Η φρίκη και η οργή ήταν καθολική.  Το ίδιο, όμως, και η υποκρισία.  Η Enriqueta Marti δεν θα είχε διαπράξει αυτά τα εγκλήματα χωρίς την ανοχή, την κάλυψη και –κυρίως- την απαίτηση και προτροπή της υψηλής κοινωνίας της Βαρκελώνης.  Η κοινωνική υποκρισία σε όλο της το μεγαλείο!  Μια πόλη όπου οι φτωχοί αποδεκατίζονταν από την ανέχεια και τις αρρώστιες, με πρώτη και καλύτερη τη φυματίωση, και που τα παιδιά τους τριγυρνούσαν χωρίς επιτήρηση στους δρόμους, εύκολη λεία για ανθρώπους σαν την Enriqueta Marti από τη μια, και η άρχουσα τάξη που προσπαθούσε να γιατρέψει την ανία της με βίτσια και διαστροφές και που δεν δίσταζε να θυσιάζει αθώα πλάσματα προκειμένου να ικανοποιηθεί.

Βέβαια, το γεγονός ότι διαρκώς εξαφανίζονταν παιδιά ήταν γνωστό σε όλους.  Όμως, επειδή ακριβώς επρόκειτο για παιδιά από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, ο παντοδύναμος τύπος ουδέποτε ασχολήθηκε σοβαρά με το θέμα.  Το ίδιο έπραξε και ο δήμαρχος της πόλης, στη δικαιοδοσία του οποίου υπαγόταν η αστυνομία.  Μάλιστα, το 1911, ο δήμαρχος της Βαρκελώνης έκανε μια δήλωση, στην οποία υποστήριζε ότι οι φήμες για τις εξαφανίσεις παιδιών ήταν ανυπόστατες και μόνο κακό έκαναν στην πόλη.

Μετά τις αποκαλύψεις, τα χαμηλά στρώματα της Βαρκελώνης ξεσηκώθηκαν.  Φοβούμενοι επεισόδια και λαϊκή εξέγερση, τόσο οι αρχές όσο και ο συντηρητικός τύπος της πόλης, προσπάθησαν να κάνουν το όλο θέμα να ξεχαστεί, με τον πιο πρόσφορο τρόπο: αποσιωπώντας το και κρατώντας το μέσα στα όρια της πόλης.  Έτσι, η Enriqueta Marti, μια εντελώς sui generis σειριακή δολοφόνος, που σκότωνε με αποκλειστικό σκοπό το κέρδος, είναι λίγο γνωστή έξω από τα σύνορα της πατρίδας της.  Όλες οι αναφορές που υπάρχουν γι αυτήν είναι στα καταλανικά ή στα ισπανικά, πλην ελαχίστων –εντελώς επιγραμματικών- στα αγγλικά.  Επίσης στα καταλανικά ή/και στα ισπανικά είναι δυο-τρία βιβλία που αφορούν στην υπόθεση Marti καθώς και μια ταινία.

Τι έγινε μετά τη σύλληψη της Enriqueta;  Κατ’ αρχήν εξαφανίστηκαν μυστηριωδώς εκείνες οι κωδικοποιημένες κάρτες που είχε ανακαλύψει η αστυνομία , καθώς και η λίστα με τα ονόματα των πελατών της, πράγμα καθόλου περίεργο αν αναλογιστούμε το ειδικό τους βάρος.  Η Enriqueta κλείνεται στη φυλακή Reina Amalia, όπου αποπειράται να αυτοκτονήσει, κόβοντας τις φλέβες της με ένα ακονισμένο κουτάλι.  Να σημειωθεί πως οι δεσμοφύλακες ήταν ιδιαίτερα επιφορτισμένοι με την αποτροπή ενός τέτοιου ενδεχομένου.

Το σπίτι της οδού Ponent στη δεκαετία του '80. Ο δρόμος έχει μετονομαστεί σε οδό Joaquim Costa.

Η γυναίκα αυτή, η ενσάρκωση, θα πίστευε κανείς, της κακιάς μάγισσας του παραμυθιού «Χάνσελ και Γκρέτελ», θα πέθαινε τελικά μέσα στη φυλακή, δολοφονημένη από τις συγκρατούμενές της, πριν προλάβει να προσαχθεί σε δίκη και να λογοδοτήσει για τις πράξεις της.  Για το θάνατό της υπάρχουν δύο ενδεχόμενα, εξίσου πιθανά και τα δύο.  Το πρώτο, να είναι τα πράγματα έτσι όπως ακριβώς φαίνονται, να αποδόθηκε, δηλαδή, αυτή η ιδιότυπη δικαιοσύνη των ποινικών, την οποία επιφυλάσσουν για όλους όσοι προκαλούν κακό σε παιδιά.  Από την άλλη, το γεγονός ότι η Enriqueta δεν κάθησε ποτέ στο εδώλιο, εξυπηρέτησε αφάνταστα τη μακριά σειρά των πελατών της και τους επέτρεψε να κοιμούνται ήσυχοι.  Ένας θάνατος, λοιπόν, δίκαιος για κάποιους, βολικός για άλλους.

Το σπίτι, όπως είναι σήμερα.

Η Enriqueta δολοφονήθηκε στις 12 Μαΐου του 1913, ένα χρόνο και τρεις μήνες μετά τη σύλληψή της, περιμένοντας να δικαστεί.  Θάφτηκε, με μεγάλη μυστικότητα,  σε ομαδικό τάφο στο Κοιμητήριο του Sudoeste, στο Λόφο του Montjuic, στη Βαρκελώνη.Η είδηση του θανάτου της πέρασε στα «ψιλά| των εφημερίδων, καθώς ο τύπος είχε πάψει να ασχολείται μαζί της εδώ και πολύ καιρό, από τις 15 Απριλίου του 1912, δυο μήνες από τη μέρα που τη συνέλαβαν και  αποκαλύφθηκαν τα φρικιαστικά της πεπραγμένα.  Ένα άλλο συνταρακτικό γεγονός ήρθε, πολύ βολικά επίσης, να ρίξει τη βαρειά σκιά του πάνω στην υπόθεση της Enriqueta Marti i Ripollès και να τη στείλει στη λήθη: στις 15 Απριλίου του 1912 βούλιαξε, στο παρθενικό του ταξείδι, το υπερωκεάνιο «ΤΙΤΑΝΙΚΟΣ».

Βιβλία

Ταινία

ENRIQUETA MARTI, του Jose Martos

Enriqueta Marti: ένα ντοκυμαντέρ της ισπανικής τηλεόρασης

ΠΗΓΕΣ

*Εφημερίδα «La Vanguardia», 1912-1913

*Εφημερίδα «El Pais», 2008

*La vampire del carrer Ponent, Pedro Costa, 2006

*Enriqueta Marti, la vampira de Barcelona, Javier Arries

*Marc Pastor, La mala donna, 2008

*Miguel G. Aracil, Vampiros : mito y realidad de os no-muertos

*Pierrot, Los diarios de Enriqueta Marti, 2006

*Fernando Gomez, El misterio de la calle Poniente, 2004

Enriqueta Martì, το βαμπίρ της Βαρκελώνης – ΙI

Της Νίνας Κουλετάκη

Η αποκάλυψη

Μια από τις πιο αγαπημένες συνήθειες της Claudina Elias, ήταν να κάθεται κοντά στο παράθυρό της ώστε να μπορεί να παρακολουθεί το κάθε τι που συνέβαινε στην οδό Ponent.  Έτσι, είχε προσέξει ότι σε ένα από τα διαμερίσματα της απέναντι πολυκατοικίας, ζούσε μια γυναίκα με τρία παιδιά, ένα αγόρι και δύο κορίτσια, όλα μικρής ηλικίας.  Το ένα από τα κοριτσάκια της φαινόταν πως είχε μιαν εξαιρετική ομοιότητα με την εξαφανισμένη Teresita.  Ευτυχώς που ήταν φλύαρη και δεν κράτησε την εντύπωσή της για τον εαυτό της.  Μίλησε στον ιδιοκτήτη ενός καταστήματος με στρώματα, που βρισκόταν στον ίδιο δρόμο, ο οποίος με τη σειρά του ενημέρωσε τον φίλο του José Asens, δημοτικό αστυνομικό, που κι εκείνος ανέφερε τις υποψίες της Claudina στον αρχηγό του, Ταγματάρχη Ribot.

Αστυνομικοί ψάχνουν το σπίτι της Enriqueta.

Έτσι, λοιπόν, νωρίς το πρωί της 27^ης Φεβρουαρίου του 1912, ο Tαγματάρχης Ribot και οι άνδρες του, χτυπούσαν την πόρτα του διαμερίσματος 1^α, στον αριθμό 29 της οδού Ponent.  Τους άνοιξε μια αγουροξυπνημένη γυναίκα.  Ο Ribot είπε πως ήταν υγειονομικός επιθεωρητής και γνωστοποίησε την πρόθεσή του να ψάξει το διαμέρισμα, καθώς υπήρχε μια καταγγελία πως η γυναίκα διατηρούσε κότες σε αυτό.  Εκείνη διαμαρτυρήθηκε λέγοντας πως η καταγγελία ήταν γελοία και είπε στον Ribot πως χρειαζόταν ένταλμα προκειμένου να ελέγξει το σπίτι της.  Όμως εκείνος είχε ήδη προχωρήσει μέσα και βρισκόταν απέναντι σε δύο τρομαγμένα κοριτσάκια.  Πλησίασε το μικρότερο, που κρατούσε το κεφάλι του σκυμμένο, και το ρώτησε το όνομά του.  «Felicidad», απάντησε η μικρή.  «Είσαι σίγουρη;», της είπε ο Ribot.  «Δε σε λένε Teresita;» «Εδώ με φωνάζουν Felicidad», είπε πάλι εκείνη.

Η Teresita Guitart, με την οικογένειά της και αστυνομικούς, μετά τη διάσωσή της.

Ο Ribot ρώτησε τη γυναίκα ποια ήταν η μικρή κι εκείνη απάντησε πως δεν γνώριζε.  Ισχυρίστηκε πως την είχε μαζέψει από το δρόμο, μόλις την προηγούμενη ημέρα, καθώς είχε χαθεί, ήταν φοβισμένη και πεινούσε.  Για την άλλη μικρή ισχυρίστηκε πως την έλεγαν Angelita και ήταν κόρη της.  Στο διαμέρισμα δεν φαινόταν πουθενά το αγοράκι που η Claudina Elias είχε δει τις προηγούμενες ημέρας.  Ο Ribot κατηγόρησε τη γυναίκα για απαγωγή και τη συνέλαβε.  Στο αρχηγείο της αστυνομίας όπου μεταφέρθηκε, διαπιστώθηκε πως επρόκειτο για την Enriqueta Marti I Ripollés, 43 ετών, και με προγενέστερες κατηγορίες αρπαγής και διαφθοράς ανηλίκων να τη βαραίνουν.

Angelita Cuevas

Οι εξομολογήσεις της φρίκης

Οι έρευνες του Ribot για το πρόσωπο της Marti είχαν αποτέλεσμα.  Αποκαλύφθηκε το παρελθόν της ως πόρνης και ως συζύγου του ζωγράφου Pujalò, ο οποίος μίλησε για το γάμο και το διαζύγιό τους, καθώς και για την έκλυτη ζωή της Enriqueta που οδήγησε στη διάλυσή του.  Δήλωσε πως ουδέποτε απέκτησαν παιδιά.

Η υπόθεση Marti στα έντυπα της εποχής.

Όμως, η αληθινή φρίκη θα ξεχυθεί μέσα από τις καταθέσεις των δύο μικρών κοριτσιών.  Θα αποδειχθεί, πέρα από κάθε αμφιβολία, πως η Enriqueta Marti ήταν κάτι περισσότερο από απαγωγέας και διαφθορέας παιδιών.

Η σύλληψη της Enriqueta.

H Enriqueta, ενώ οδηγείται στο αρχηγείο της αστυνομίας.

Η Teresita κατέθεσε πως η Enriqueta προσπάθησε να της αλλάξει την εμφάνιση, κόβοντάς της τα μαλλιά.  Είπε στους αστυνομικούς πως η γυναίκα της δήλωσε πως, πλέον, το όνομά της ήταν Felicidad, πως δεν είχε πατέρα, πως εκείνη ήταν η μητέρα της και θα έπρεπε η μικρή να την αποκαλεί «μαμά», όταν θα βρίσκονταν εκτός σπιτιού.  Όμως δεν της επιτρεπόταν να βγαίνει έξω, ούτε καν στο μπαλκόνι.  Επίσης της απαγορευόταν να πλησιάζει τα παράθυρα.  Η τροφή της Teresina αποτελούταν αποκλειστικά από πατάτες και μπαγιάτικο ψωμί.  Η μικρή κατέθεσε πως η Enriqueta δεν την χτυπούσε, μόνο –που και που- της έδινε δυνατές τσιμπιές.

Αστυνομικοί ψάχνουν το σπίτι της Enriqueta.

Η μόνη της διασκέδαση ήταν το παιχνίδι με την Angelita, καθώς εκείνη δεν είχε δει ποτέ στο διαμέρισμα τον Pepito, το μικρό αγόρι.  Υπήρξαν φορές που έμεναν μόνες οι δυο τους στο σπίτι και ήταν αρκετά τρομακτικό, καθώς ο παραμικρός θόρυβος τις φόβιζε.  Μια από αυτές τις φορές η Angelita της είπε: «πάμε να δούμε τι έχει η μαμά σ’ εκείνα τα δωμάτια που δεν μας αφήνει να μπούμε».  Και, κρατημένες από το χέρι, προχώρησαν στα σκοτεινά, απαγορευμένα δωμάτια.  Η Teresita σκόνταψε σε ένα σακί στο πάτωμα.  Τα κορίτσια το άνοιξαν και ανακάλυψαν έντρομα ένα μεγάλο μαχαίρι και παιδικά ρούχα, ποτισμένα στο αίμα.

Pepito, δολοφονημένος από την Enriqueta.

Η κατάθεση της Angelita ήταν ακόμα πιο σοκαριστική.  Εκείνη βρισκόταν περισσότερο καιρό στα χέρια της Marti και είχε γνωρίσει τον Pepito, ένα συνομήλικό της αγόρι.  Είπε πως είχε δει κρυφά την Enriqueta να αρπάζει τον Pepito, να τον πετά πάνω στο τραπέζι της κουζίνας και να τον μαχαιρώνει πολλές φορές.  Φοβήθηκε πως θα είχε την ίδια τύχη, έτσι έτρεξε στο δωμάτιό της, χώθηκε στο κρεβάτι και έκανε την κοιμισμένη.

H Angelita με τη μητέρα της, μετά τη διάσωσή της.

Μακάβρια ευρήματα

Οι κάτοικοι της Βαρκελώνης έμειναν αποσβολωμένοι με την αποκάλυψη του σπιτιού της φρίκης.  Όμως χειρότερες αποκαλύψεις επρόκειτο να γίνουν.  Η έρευνα στο διαμέρισμα ανέδειξε ένα σπίτι εξαιρετικά πλούσιο και όμορφο.  Κρύσταλλα και ασημικά στόλιζαν πανάκριβες βιτρίνες, μοναδικά χειροποίητα κομμάτια.  Τα πάντα στο σπίτι ήταν ακριβά και σπάνιου γούστου.

Η υπόθεση Marti στα έντυπα της εποχής.

Σε ένα ντουλάπι οι αστυνομικοί βρήκαν αρκετά παιδικά ρούχα, αγοριών και κοριτσιών, κάλτσες και παπουτσάκια.  Επίσης βρήκαν τα κουρελιασμένα ρούχα που η Enriqueta φορούσε όταν ζητιάνευε.  Ένα πακέτο με κάρτες τράβηξε την προσοχή των αστυνομικών.  Οι περισσότερες ήταν γραμμένες σε έναν αριθμητικό κώδικα και οι υπογραφές δεν ήταν παρά αρχικά.  Επίσης ανακάλυψαν έναν κατάλογο με ονόματα, αρκετά επιφανών ατόμων, ώστε να αποτελέσει το μείζον θέμα συζήτησης της τοπικής κοινωνίας για το διάστημα που θα ακολουθούσε.

Θύμα της Enriqueta.

Στην κουζίνα του διαμερίσματος βρήκαν το σακί με τα ματωμένα ρούχα και το μαχαίρι, για το οποίο είχαν μιλήσει τα κορίτσια.  Σε ένα άλλο δωμάτιο ανακάλυψαν έναν άλλο σάκο, γεμάτο παιδικά και βρεφικά ρούχα.  Αλλά πιο μακάβρια ευρήματα θα ακολουθούσαν,  Σε ένα ντουλάπι βρήκαν τα κομμένα ξανθά μαλλιά μιας μικρής καθώς και πάνω από τριάντα οστά μικρών παιδιών.  Η ιατροδικαστική έρευνα διαπίστωσε ότι επρόκειτο για κνήμες, επιγονατίδες και ωλένες , που ανήκαν σε παιδιά πολύ μικρής ηλικίας.  Τα μαλλιά, πιθανότατα, πωλούνταν για την κατασκευή περουκών.

Άλλο ένα από τα αθώα θύματα της Enriqueta.

Αργότερα, στην απολογία της, η Enriqueta Marti είπε πως είχε τα οστά για να μελετά ανατομία.  Όμως οι ιατροδικαστές κατέθεσαν πως είχαν υποστεί επεξεργασία για να τους αφαιρεθεί ο μυελός.  Εξάλλου, στο σπίτι της Marti, ανακαλύφθηκε ένα δωμάτιο γεμάτο με φιάλες με ανθρώπινο λίπος και αίμα, κονιορτοποιημένα οστά, όλα πρώτες ύλες για τα φίλτρα και τα ελιξήρια της μάγισσας, που βρίσκονταν κι αυτά εκεί, αραδιασμένα σε ράφια, περιμένοντας τους αγοραστές.

Η υπόθεση Marti στα έντυπα της εποχής.

Όμως οι ανατριχιαστικές ανακαλύψεις δεν θα περιορίζονταν στο σπίτι της οδού Ponent.  Η Enriqueta, από τις δραστηριότητές της, είχε αποκτήσει μια σεβαστή περιουσία, μέρος της οποίας είχε επενδύσει σε ακίνητα.  Ιδιοκτησίες της ήταν διασκορπισμένες σε ολόκληρη τη Βαρκελώνη, 14 συνολικά, στις οποίες είχε διαμείνει κατά διαστήματα, τα τελευταία δέκα χρόνια.  Ήταν επόμενο η αστυνομία να τις ερευνήσει και αυτές.  Αυτά που βρήκε συγκλόνισαν την κοινή γνώμη.

Η μακάβρια συλλογή της Enriqueta Marti.

Σε ένα διαμέρισμα της οδού Tallers, ανακαλύφθηκαν τα πτώματα του Pepito κι ενός μικρού κοριτσιού.  Σε έναν πύργο στο Sant Feliu de Llobregart βρέθηκε ένα μυστικό εργαστήριο, με συνταγές και υλικά για φίλτρα, καθώς και μια μακάβρια συλλογή της Enriqueta από μουμιοποιημένα μωρά.  Σε ένα σπίτι στην οδό Jocs Florals de Sants, οι αστυνομικοί ανακάλυψαν κρανία παιδιών, μαλλιά και οστά.  Και, βέβαια, ήταν πάνω από δύο τα σπίτια που λειτουργούσαν ως πορνεία με παιδιά.

Συνεχίζεται

Enriqueta Martì, το βαμπίρ της Βαρκελώνης – Ι

Enriqueta Martì ì Rippollés

Της Νίνας Κουλετάκη

Εισαγωγή

Την τελευταία εβδομάδα του Ιουλίου του 1909, η Βαρκελώνη ζει ταραγμένες ημέρες.  Επαναλαμβανόμενες, αιματηρές συμπλοκές μεταξύ του στρατού και της εργατικής τάξης της Βαρκελώνης, έχουν οδηγήσει σε μια γενίκευση της σύρραξης μεταξύ αναρχικών και συντηρητικών.  Τα αιματηρά αυτά γεγονότα, που διήρκεσαν από τις 25 Ιουλίου μέχρι και τις 2 Αυγούστου του 1909, θα μείνουν στην ιστορία ως η «Τραγική Εβδομάδα» της Βαρκελώνης (La Semana Trágica).  Οι απώλειες, για την αστυνομία και το στρατό, θα ανέλθουν σε οκτώ νεκρούς και 124 τραυματίες, ενώ από τους πολίτες θα χάσουν τη ζωή τους περίπου 150 άτομα.

Κατά τη διάρκεια των επεισοδίων, η αστυνομία εισέβαλε σε ένα μεγάλο αριθμό σπιτιών, αναζητώντας γιάφκες αναρχικών.  Σε μία από αυτές τις επιδρομές έπεσε πάνω σε ένα πολύ ιδιαίτερο πορνείο: οι πόρνες δν ήταν παρά μικρά παιδιά, αγόρια και κορίτσια, ηλικίας από τριών έως –το πολύ- δεκατεσσάρων ετών.  Σοκαρισμένοι οι αστυνομικοί προβαίνουν, χωρίς δεύτερη σκέψη, στη σύλληψη της ιδιοκτήτριας του πορνείου, της καταλανής Enriqueta Martì ì Rippollés, ηλικίας 41 ετών.  Όμως, κάποιο μυστηριώδες χέρι που, προφανώς, ανήκε σε άνθρωπο με μεγάλη ισχύ και επιρροή, θα κινήσει αόρατα νήματα και η  Martì θα αφεθεί άμεσα ελεύθερη.  Θα χρειαστεί να περάσουν τρία χρόνια πριν συναντηθεί ξανά με την αστυνομία, αυτή τη φορά κάτω από φρικιαστικές συνθήκες.

Η αρχή της «επιχείρησης»

Η Enriqueta Martì γεννήθηκε το 1868 στο San Felíu de Clobregart, στην Καταλανία της Ισπανίας.  Σε πολύ νεαρή ηλικία μετοίκησε στη Βαρκελώνη, όπου εργαζόταν ως νταντά σε διάφορες ευκατάστατες οικογένειες.  Ήταν όμορφη κοπέλα και σύντομα συνειδητοποίησε ότι θα μπορούσε να αυξήσει το εισόδημά της, αν παρείχε και άλλες υπηρεσίες –εκτός από αυτές της γκουβερνάντας- στους κυρίους των σπιτιών που εργαζόταν.  Πολύ γρήγορα άλλαξε εντελώς επάγγελμα και έγινε πόρνη, εργαζόμενη τόσο στα πορνεία –που την εποχή εκείνη αφθονούσαν στη Βαρκελώνη- όσο και σε άλλες επιχειρήσεις, που όμως προσέφεραν υπηρεσίες πορνείου.  Δεν πέρασε πολύς καιρός και είχε ήδη αποκτήσει τη φήμη της πιο ακόλαστης πόρνης, στην «αμαρτωλή» συνοικία της Βαρκελώνης, που εκτεινόταν από το λιμάνι μέχρι την Πύλη της Santa Madrone.

Το 1895 παντρεύτηκε έναν καλλιτέχνη, τον ζωγράφο Joan Pujaló, ο γάμος τους όμως δεν θα διαρκέσει πολύ.  Σύμφωνα με τον Pujaló, αιτία ήταν το αχαλίνωτο ενδιαφέρον της Enriqueta για τους άντρες, ο παράξενος και ιδιότροπος χαρακτήρας της, η ακόλαστη ζωή της και οι ασταμάτητες επισκέψεις της στους χώρους της προηγούμενης δουλειάς της.  Παρόλο που, πλέον, ήταν μια παντρεμένη γυναίκα, η Enriqueta δεν έπαψε να επισκέπτεται τα πορνεία και να συναναστρέφεται τον υπόκοσμο της πόλης.  Το ζευγάρι θα αποφασίσει, από κοινού, να χωρίσει.  Το 1912 που θα συλληφθεί η Enriqueta, θα μετράνε πάνω από πέντε χρόνια σε διάσταση και δεν θα έχουν αποκτήσει παιδιά.

Η Enriqueta άρχισε να ζει μια διπλή ζωή.  Την ημέρα σύχναζε σε άσυλα απόρων, μοναστήρια και εκκλησίες, επαιτώντας, ντυμένη με κουρέλια και κρατώντας συχνά από το χέρι παιδιά, που δεν ήταν δικά της.  Η εικόνα μιας πάμφτωχης μάνας που ζητιανεύει για τα παιδιά της, έκανε τους κατοίκους της Βαρκελώνης να ανοίγουν πρόθυμα τα πορτοφόλια τους.  Αργότερα, αυτά τα παιδιά, θα τα εξέδιδε ή θα τα δολοφονούσε.  Δεν είχε καμία απολύτως ανάγκη να ζητιανεύει, καθώς το διπλό της επάγγελμα, προαγωγός παιδιών και πόρνη η ίδια, της απέφερε αρκετά έσοδα ώστε να ζει πλουσιοπάροχα.  Η επαιτεία δεν ήταν παρά ένα παραπέτασμα καπνού.

Benedicta Messeguer, θύμα της Enriqueta, φυλακισμένη σε ένα από τα πορνεία της.

Τις νύχτες έβγαζε από πάνω της τα κουρέλια, ντυνόταν με πολυτελή βραδινά φορέματα και καπέλα και σύχναζε στο Θέατρο del Liceu ή στο Καζίνο της Arrabassada, όπου συναναστρεφόταν την υψηλή κοινωνία της Βαρκελώνης και αποκτούσε τις γνωριμίες εκείνες που θα της φαίνονταν πολύ χρήσιμες στην πρώτη της σύλληψη, κατά τη διάρκεια των ταραχών του 1909.  Σ’ αυτούς τους κύκλους ήταν που άρχισε την καριέρα της ως εξειδικευμένη προαγωγός πολύ μικρών παιδιών.

Περίεργοι έξω από το σπίτι της οδού Ponent, μετά τη σύλληψη της Enriqueta.

Η πρώτη της επιχείρηση είχε ήδη στηθεί.  Ένα σπίτι σε μια κακόφημη συνοικία της Βαρκελώνης έγινε το πορνείο της Enriqueta.  Υπηρεσίες εκεί προσέφεραν αποκλειστικά παιδιά, ηλικίας 3 έως 14 ετών.  Πελάτες της ήταν άνδρες από τα υψηλότερα κοινωνικά στρώματα της πόλεις, με διεστραμμένες ορέξεις και υπερβολικά φουσκωμένα πορτοφόλια.  Όταν ανακαλύφθηκε το φρικτό πορνείο της το 1909, οι αστυνομικοί –εκτός από την ίδια- συνέλαβαν και κάποιους από τους πελάτες της, όλους τους ηχηρά ονόματα του πολιτικού και οικονομικού χώρου της πόλης.  Είναι κατανοητό, επομένως, γιατί η Enriqueta δεν υπέστη καμία συνέπεια, πέρα από το κλείσιμο του συγκεκριμένου πορνείου, και αφέθηκε ελεύθερη να συνεχίσει αλλού τη δραστηριότητά της σε ένα οίκημα της οδού Ponent και όχι μόνο.

Προαγωγός και μάγισσα

Η Enriqueta Marti ήταν μια πανέξυπνη γυναίκα.  Είχε δέσμιους τους άντρες της αφρόκρεμας της Βαρκελώνης, ικανοποιώντας τις διαστροφές και τα βίτσια τους.  Αποφάσισε να κάνει το ίδιο και με τις γυναίκες τους, αναπτύσσοντας μιαν άλλη δραστηριότητα: αυτήν της μάγισσας.  Έφτιαχνε φίλτρα, υποτίθεται παντοδύναμα, με σπάνια και δυσεύρετα υλικά, ικανά να εκπληρώσουν κάθε επιθυμία και κάθε πόθο, κρυφό ή φανερό: να γητέψουν άνδρες, να θεραπεύσουν αρρώστιες, να κάνουν στείρες γυναίκες γόνιμες και ό,τι ακόμα βάλει ο νους του ανθρώπου.

Αntonio Pujalo, θύμα της Enriqueta, φυλακισμένος σε ένα από τα πορνεία της. Ανηψιός του άντρα της.

Τα υλικά των φίλτρων της δεν ήταν άγνωστα στις πελάτισσές της, εξαιτίας μάλιστα της ιδιαιτερότητάς τους στοίχιζαν πανάκριβα και, υποτίθεται, ήταν απολύτως αποτελεσματικά.  Ήταν φίλτρα φτιαγμένα από μαλλιά, λίπος, αίμα και κονιορτοποιημένα οστά παιδιών.  Όσο πιο μικρό το παιδί, τόσο πιο αποτελεσματικό –επομένως και ακριβότερο- το φίλτρο.

Η μέθοδος εξεύρεσης των σπάνιων υλικών ήταν απλή.  Η Enriqueta περπατούσε στους δρόμους των φτωχογειτονιών της Βαρκελώνης ντυμένη με έναν φαρδύ, μαύρο μανδύα.  Όταν συναντούσε κάποιο μικρό παιδί που προχωρούσε μονάχο ή έπαιζε απομονωμένο, το πλησίαζε και το άρπαζε, σκεπάζοντάς το με τον μανδύα της.  Είχε πολλά ακίνητα, διασκορπισμένα σε ολόκληρη την πόλη, έτσι υπήρχε πάντα κάποιος χώρος, σε μικρή απόσταση, για να κρύψει αρχικά το παιδί.  Στη συνέχεια το μετέφερε σε ένα από τα πορνεία της, όπου το παιδί θα παραδιδόταν στις ακόλαστες ορέξεις των παιδόφιλων της Βαρκελώνης ή θα κατέληγε πρώτη ύλη για τα ελιξίρια και μαγικά φίλτρα της Enriqueta.  Πολύ συχνά συνέβαιναν και τα δύο.

Η απαγωγή της Teresita

Τον Φεβρουάριου του 1912, οι κάτοικοι της Βαρκελώνης είχαν θορυβηθεί από την εξαφάνιση μιας μικρής, ηλικίας μόλις πέντε ετών, της Teresita Guitart.  Οι λεπτομέρειες της εξαφάνισης, καθώς και οι συνθήκες κάτω από τις οποίες αυτή έγινε, θα απασχολήσουν επί μακρόν τον τύπο της εποχής.

Είχε πέσει το σούρουπο, στις 10 Φεβρουαρίου του 1912, στην οδό San Vicente.  Η Ana, μητέρα της Teresita, σταμάτησε έξω από την πόρτα του σπιτιού τους για να καλησπερίσει μια γειτόνισσα και να κουβεντιάσει για λίγο μαζί της.  Άφησε το χέρι της μικρής, που κρατούσε μέχρι εκείνη την ώρα, σίγουρη πως το κοριτσάκι θα ανέβαινε στο διαμέρισμά τους.  Όταν λίγη ώρα αργότερα ανέβηκε εκείνη, ο άντρας της τη ρώτησε που ήταν η μικρή.  Η δύστυχη μάνα άφησε μια κραυγή, χύθηκε στη σκάλα και στη συνέχεια στο δρόμο, φωνάζοντας και αναζητώντας την Teresita.  Ήταν όμως αργά.  Το παιδάκι είχε εξαφανιστεί.

Teresita Guitart

Αυτό που είχε συμβεί ήταν το εξής: δευτερόλεπτα πριν η Teresita περάσει το κατώφλι του σπιτιού της, μια γυναίκα την έπιασε από το χέρι και της είπε γλυκά: «Έλα από εδώ, γλυκούλι μου, έχω καραμελίτσες να σου δώσω».  Η μικρή, συνειδητοποιώντας πως η γυναίκα την τραβούσε μακριά από την εξώπορτα του σπιτιού της και τη μητέρα της που στεκόταν εκεί, προσπάθησε να ξεφύγει αλλά μάταια.  Το σφίξιμο στο χέρι της έγινε πιο δυνατό και ένας μαύρος μανδύας την τύλιξε ολόκληρη.  Η γυναίκα, κουβαλώντας την, σκεπασμένη με τον μανδύα, παιδούλα στην αγκαλιά της, χάθηκε μέσα στο σκοτάδι της νύχτας που κατέβαινε γοργά.

Η Βαρκελώνη ζούσε ήδη δύο εβδομάδες με την αγωνία για την τύχη της Teresita να την κρατά άγρυπνη τις νύχτες.  Όλες οι προσπάθειες, τόσο της οικογένειας της μικρής όσο και της αστυνομίας, είχαν οδηγηθεί σε αδιέξοδο.  Θα ήταν μια διάκριτη γυναίκα, μια κοινή κουτσομπόλα της γειτονιάς, εκείνη που πα αποκάλυπτε το μέρος που βρισκόταν φυλακισμένη η Teresita.  Το όνομά της ήταν Claudina Elias.

Συνεχίζεται

Αθώοι κρατούμενοι και φταίχτες πλανημένοι

του Διονύση Χιόνη,

Δικηγόρου – εγκληματολόγου,

υπ. διδ. Νομικής Σχολής Αθηνών

Έχετε σκεφθεί ποτέ πώς θα ήταν αν σας συλλάμβαναν οι αρχές για κάτι που δεν κάνατε, σας προφυλάκιζαν κι έπειτα από μερικούς μήνες αποδεικνυόταν ότι πράγματι δεν είχατε καμία σχέση με την υπόθεση; Ακραίο σενάριο ακούγεται, αλλά ποιος είπε ότι τα ακραία σενάρια δεν συμβαίνουν καθημερινά;

Το ζήτημα των αδίκως προσωρινώς κρατηθέντων ήρθε ξανά στην επιφάνεια πρόσφατα όταν έλαβε δημοσιότητα η περίπτωση ενός νεαρού από την Αγιάσο της Λέσβου, του Ηλία Αμπουλού, ο οποίος συνελήφθη στο νησί κι ασκήθηκε εναντίον του ποινική δίωξη για βιασμό κι απόπειρα βιασμού κατά συρροή και πιο συγκεκριμένα κατά 5 γυναικών. Ορισμένα από τα θύματα των εγκλημάτων τον αναγνώρισαν, όμως κατά δήλωσή του, στο τμήμα τον έβαλαν στη σειρά μαζί με ορισμένους αστυνομικούς (με πολιτική, βέβαια, περιβολή), που κανείς τους δεν διέθετε ούτε κατ’ ελάχιστον κάποια από τα αποδιδόμενα στο δράστη χαρακτηριστικά, ενώ οδηγήθηκε στο τμήμα κατευθείαν από την οικοδομή όπου εργαζόταν με τα ρούχα της δουλειάς, την ώρα που οι συμπαρουσιαζόμενοι με αυτόν αστυνομικοί ήταν ενδεδυμένοι καθώς πρέπει. Την -αμφίβολης νομιμότητας- αναγνώριση του υπόπτου ακολούθησε η άσκηση ποινικής δίωξης σε βάρος του για τα παραπάνω κακουργήματα κι ο κατηγορούμενος, αν και δεν έπαψε να υποστηρίζει την αθωότητά του, οδηγήθηκε σε σωφρονιστικό κατάστημα, με τη σύμφωνη γνώμη ανακριτή κι εισαγγελέα, ως προσωρινά κρατούμενος.

Οι τοπικές, κι όχι μόνο, εφημερίδες δεν αργούν να καταδικάσουν πρόωρα και να στιγματίσουν μόνιμα τον κατηγορούμενο με πηχυαίους τίτλους, όπως «Ο Δράκος της Αγιάσου στα χέρια της Αστυνομίας», «Συνελήφθη ο Αγιασιώτης βιαστής», και παρόμοιες πρωτοσέλιδες ετικέτες. Ο Αμπουλός παρέμεινε προσωρινά κρατούμενος για τέσσερις ολόκληρους μήνες κι όταν τα εγκλήματα συνεχίστηκαν στο νησί, οι ιθύνοντες αντελήφθησαν ότι το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης είχε υπολειτουργήσει στο σύνολό του για μια ακόμη φορά. Μετά την προφυλάκιση του 20χρονου στην Μυτιλήνη σημειώθηκαν ακόμη πέντε επιθέσεις σε βάρος γυναικών και τελικά συνελήφθη ένας λοχίας 5ετους θητείας, ως νέος ύποπτος και φερόμενος δράστης. Ο έως πρόσφατα θεωρούμενος «δράκος» Ηλίας Αμπουλός αποφυλακίστηκε, ο ίδιος ο αστυνομικός διευθυντής της Λέσβου αναγνώρισε το λάθος των αρχών και σήμερα, πλέον, ο νεαρός υπηρετεί τη θητεία του στις ένοπλες δυνάμεις.

Το σημαντικότερο αξίωμα του νομικού μας πολιτισμού, «καλύτερα ένας ένοχος ελεύθερος παρά ένας αθώος στη φυλακή», είχε καταπατηθεί. Την εξιχνίαση του εγκλήματος από την Αστυνομία ακολούθησε η εκτίμηση των συλλεχθέντων στοιχείων από τον Εισαγγελέα, η άσκηση ποινικής δίωξης, η διενέργεια ανάκρισης από Τακτικό Ανακριτή και η συμφωνία αμφότερων των τελευταίων ότι η προσωρινή κράτηση επιβαλλόταν στην περίπτωση τού κατηγορούμενου.

Παρόλο που η πρόσφατη περίπτωση, που ήρθε στο φως από τα Μ.Μ.Ε., προκαλεί μεγάλη έκπληξη, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι ούτε η μοναδική περίπτωση είναι, ούτε η πρώτη και δυστυχώς, εύλογα μπορεί να υποτεθεί ότι δεν θα είναι κι η τελευταία. Αρκετές παρόμοιες υποθέσεις βγήκαν στο φως της δημοσιότητας τα τελευταία χρόνια στα ελληνικά δικαστικά χρονικά:

• Ο Στέλιος Καρβουνάκης αθωώθηκε στο Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Θεσ/νίκης ύστερα από 14 μήνες προσωρινής κράτησης για εμπορία ναρκωτικών ουσιών, χωρίς καν να προηγηθεί της κράτησης απολογία, αφού οι κλήσεις προς απολογία επιδίδονταν σε λανθασμένη διεύθυνση κατοικίας. Το έγκλημά του ήταν ότι συνελήφθη να καπνίζει ένα τσιγάρο με χασίς. (Ελευθεροτυπία, 17/1/01)

• Ο αρχιπλοίαρχος Πάρης Τσαλδάρης αθωώθηκε πανηγυρικά, αλλά πρώτα κρατήθηκε προσωρινά στη Δικαστική Φυλακή Κορυδαλλού για διάστημα 17,5 μηνών ως συγκατηγορούμενος με πλοιοκτήτες, επιχειρηματίες και ναυλομεσίτες για μεταφορά 3.800 κιλών ναρκωτικών ουσιών με το πλοίο “Cannes”. Στην περίπτωση αυτή αξίζει να σημειωθεί πρώτον, ότι ο Τσαλδάρης ήταν ο μόνος που τελικά αθωώθηκε, ενώ στους λοιπούς επιβλήθηκαν ποινές ισόβιας κάθειρξης και δεύτερον, ότι είχε ήδη ανακριθεί για την ίδια υπόθεση στις Η.Π.Α., όπου συνελήφθησαν αρχικά και δεν είχε προκύψει το παραμικρό εναντίον του. (ΤΑ ΝΕΑ 4-5/1/03)

• Δύο βοσκοί (Βασίλης Παπαδόπουλος, Κωνσταντίνος Κυριακίδης) κρατήθηκαν για 2,5 έτη αντιμετωπίζοντας κατηγορία ανθρωποκτονίας από πρόθεση δύο Αλβανών, καταδικάστηκαν πρωτοβάθμια σε ισόβια κάθειρξη κι αθωώθηκαν ομόφωνα στο Εφετείο. Οι ενδείξεις ενοχής σε βάρος τους προέκυψαν, επειδή κοντά στην καλύβα τους βρέθηκε κάλυκας κυνηγετικού όπλου, που ταίριαζε όσον αφορά στον τύπο, αλλά δεν ταυτοποιήθηκε, με τους κάλυκες του όπλου που χρησιμοποιήθηκε στη διπλή ανθρωποκτονία (ΤΑ ΝΕΑ, 10/12/02)

• Ο Βασίλης Κάρτσιος, ύστερα από προσωρινή κράτηση 16 μηνών, αθωώθηκε από το Μεικτό Ορκωτό Δικαστήριο Κατερίνης για τη συμμετοχή που του απέδιδαν σε θανατηφόρο ληστεία τράπεζας, με τραγικό θύμα μια 20χρονη φοιτήτρια, ενώ για το συγκεκριμένο έγκλημα καταδικάστηκαν άλλα τρία άτομα ως αυτουργοί. Ο Κάρτσιος είχε διαφορές με τους ενόχους από παλαιότερες αγοραπωλησίες ναρκωτικών κι έτσι αυτοί, όταν συνελήφθησαν, τον κατονόμασαν ως αυτουργό της ανθρωποκτονίας της φοιτήτριας, με αποτέλεσμα να συλληφθεί κι αυτός και να διαταχθεί η προσωρινή κράτησή του. ( ΤΑ ΝΕΑ, 5/6/02)

• Ο 25χρονος Χρήστος Μακροδημήτρης πήγε στη γιορτή του εξάδελφού του στην Ανάβυσσο, επάνω στο κέφι βγήκε στη βεράντα με το φίλο του Νίκο Γκούρλια, αστυνομικό, κι άλλους δύο φίλους να πυροβολήσει στον αέρα, όπως κι έκανε. Ο αστυνομικός τού ζήτησε την καραμπίνα να ρίξει κι αυτός και την πήρε. Όμως, όντας ζαλισμένος από το αλκοόλ, δεν κράτησε καλά το όπλο, αυτό έπεσε στη βεράντα, εκπυρσοκρότησε κι ο Γκούρλιας σκοτώθηκε ακαριαία. Από πολλές και διαδοχικές παραλείψεις ιατρών, νοσοκόμων, αστυνομικών και δικαστικών λειτουργών ο Μακροδημήτρης θεωρήθηκε ύποπτος ανθρωποκτονίας από πρόθεση κατά του φίλου του, ασκήθηκε εναντίον του ποινική δίωξη και κρίθηκε προσωρινά κρατούμενος. Παρέμείνε 6 μήνες στη φυλακή και αθωώθηκε στο ακροατήριο παμψηφεί, αφού εκτέθηκαν εμπεριστατωμένα οι παραλείψεις που προηγήθηκαν και τον κατέστησαν ύποπτο και κατηγορούμενο, σε μια ακροαματική διαδικασία που διήρκησε όλα κι όλα 20 λεπτά! Τόσο χρειάστηκε για να αποδειχθεί η ανύπαρκτη σχέση του με το υποτιθέμενο έγκλημα. (ΤΑ ΝΕΑ, 1/12/93)

• Ο Νίκος Θεριάκης καταδικάστηκε σε φυλάκιση τεσσάρων ετών για ζωοκλοπή από το Κακουργοδικείο Χανίων, άσκησε έφεση, όμως έως ότου να εκδικασθεί η έφεση, ο ίδιος είχε ήδη εκτίσει την ποινή που του επιβλήθηκε κι ελεύθερος πια κάθισε στο εδώλιο του Εφετείου Χανίων. Και – κρατηθείτε – αθωώθηκε! (χωρίς περαιτέρω σχόλια) (ΕΞΟΥΣΙΑ, 1/4/97)

• Η Σταυρούλα Κατσαφαρέα καταδικάστηκε δύο φορές σε ισόβια για την ανθρωποκτονία των γονέων της (!) κρατήθηκε επί 4,5 χρόνια στη φυλακή και τελικά στο Εφετείο αθωώθηκε, ενώ κι η αναίρεση που άσκησε ο Εισαγγελέας του Αρείου Πάγου κατά της αθωωτικής απόφασης απορρίφθηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο της χώρας. Το 1991 καταδικάστηκε πρωτόδικα και το 1997 επιβεβαιώθηκε και δικαστικά με αμετάκλητη απόφαση η αθωότητά της. Τον Ιανουάριο του 2005 συζητήθηκε ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας η αίτηση αποζημίωσης που είχε καταθέσει κατά του Ελληνικού Δημοσίου κι ο εισηγητής παρόλο που ζήτησε η αγωγή της να απορριφθεί ως απαράδεκτη, λόγω αναρμοδιότητας των διοικητικών δικαστηρίων, επί της ουσίας εισηγήθηκε να γίνει δεκτό το αίτημά της και να της καταβληθεί αποζημίωση. Αναμένεται ακόμα η απόφαση του δικαστηρίου. (ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 8/12/96)

Η συνήθης ερμηνεία παρόμοιων φαινομένων επιχειρείται μέσω επίκλησης εννοιών, όπως η δικαστική πλάνη. Κατά τον Χριστόφορο Αργυρόπουλο, πρόεδρο της Ένωσης Ελλήνων Ποινικολόγων, υπάρχουν δύο ειδών πλάνες: «Η οφειλόμενη σε έλλειψη στοιχείων, που περιορίζει το γνωστικό αντικείμενο της δικαιοσύνης, αλλά τότε κατανοούμε τη δυσκολία. Το δικαστήριο οφείλει να εξαντλεί κάθε δυνατότητα για διαλεύκανση, όμως, κάποτε παραμένουν στοιχεία άγνωστα. Υπάρχουν, βέβαια και περιπτώσεις πλάνης που θα μπορούσαν να αποφευχθούν αν είχε εξαντληθεί το δικαστικό καθήκον της πλήρους διαλεύκανσης της υπόθεσης. Αλλά καμιά φορά και ο όγκος των υποθέσεων δεν επιτρέπει την εξαντλητική διερεύνηση. Όταν λέμε πλάνη, εννοούμε ότι υπήρξε κακή εκτίμηση των στοιχείων και αυτό συμβαίνει σε πολύ μεγάλο ποσοστό. Όπου κι αν οφείλεται, όμως, είναι ένας βαρύς τραυματισμός για την αξιοπιστία της Δικαιοσύνης και του αισθήματος ασφάλειας που πρέπει όλοι να έχουμε, γιατί αυτό μας κρατάει ελεύθερους. Η δε ανθρώπινη πλευρά δεν αποκαθίσταται».

Η εξαντλητική διερεύνηση της υπόθεσης σίγουρα δεν απαντάται σε όλες τις περιπτώσεις επιβολής προσωρινής κράτησης, ενός θεσμού, ο οποίος «φέρει μια ιδιότυπον τιμωρητική απόχρωσιν» (Ανδρουλάκης, Θεμελιώδεις έννοιες ποινικής δίκης), κι έχει κατακριθεί από τη θεωρία κυρίως για τον τρόπο, με τον οποίο εφαρμόζεται στην πράξη. Παρόλο που ο νόμος (282 παρ. 3 ΚΠΔ) ορίζει αυστηρά τις προϋποθέσεις επιβολής προσωρινής κράτησης εναντίον του κατηγορουμένου, που, ας μην το λησμονούμε σε καμία στιγμή, προστατεύεται από το τεκμήριο αθωότητας, το οποίο αποτελεί μέρος της νομοθεσίας μας με υπερνομοθετική, μάλιστα, ισχύ (άρθρο 6 παρ. 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου), στην δικαστηριακή πρακτική παρατηρείται συχνά το φαινόμενο να επιβάλλεται προσωρινή κράτηση σε περιπτώσεις, που θα αρκούσαν οι περιοριστικοί όροι. Παραβιάζεται, δηλαδή, χωρίς περίσκεψη η αρχή της επικουρικότητας της προσωρινής κράτησης έναντι των περιοριστικών όρων. Πιο συγκεκριμένα, ο νόμος απαιτεί για την επιβολή προσωρινής κράτησης σε βάρος κατηγορουμένου ποινική δίωξη σε βαθμό κακουργήματος (εξαίρεση εισήχθη με τον Ν. 3346/05 όσον αφορά το πλημμέλημα της ανθρωποκτονίας εξ αμελείας κατά συρροή, ύστερα από το γνωστό θανατηφόρο συμβάν με το σχολικό λεωφορείο στα Τέμπη) και άγνωστη διαμονή ή προπαρασκευαστικές ενέργειες φυγής ή φυγοδικία κατά το παρελθόν ή απόδραση ή παραβίαση περιορισμών διαμονής από τον κατηγορούμενο ή αιτιολογημένη κρίση βασισμένη σε συγκεκριμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της πράξης ή ειδικά μνημονευόμενα περιστατικά της προηγούμενης ζωής του ότι υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να διαπράξει νέα εγκλήματα. Ρητά, τέλος, «ξεκαθαρίζει» ο νόμος πως η βαρύτητα της πράξης δεν αρκεί, ώστε να κρατηθεί προσωρινά πολίτης.

Παρά τους παραπάνω σαφείς και αυστηρούς περιορισμούς του νόμου, είναι πολλές οι φορές που η προσωρινή κράτηση επιβάλλεται ελαφρά τη καρδία κι είναι αρκετές πλέον τα παραδείγματα, όπου αρκεί η δημοσιότητα που λαμβάνει ένα έγκλημα μέσω των ΜΜΕ για να επιβληθεί η οιονεί ποινή της προσωρινής κράτησης, προκειμένου να κοπάσει ο θόρυβος και να ικανοποιηθεί προσωρινά το λαϊκό περί δικαίου αίσθημα.

Κι όταν πια, έπειτα από δικαστικό αγώνα, στον οποίο εμπλέκεται κάποιος χωρίς να έχει την παραμικρή σχέση με το έγκλημα, παρά μόνο μια εξωτερική ομοιότητα με το δράστη, ενδεχομένως και μια σειρά από φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά λομπροζιανής καταβολής, που συχνά, έστω κι ενδόμυχα, αξιολογούνται άτυπα από τις αρχές ακόμα και σήμερα, η πολιτεία παραδέχεται το λάθος της και του χαρίζει και πάλι την ελευθερία του. Και μετά; Η εγκληματολογική θεωρία της συμβολικής αλληλεπίδρασης, η γνωστή θεωρία της ετικέτας, βρίσκει εξαιρετικά γόνιμο το έδαφος, το οποίο τόσο αποτελεσματικά είχαν προηγουμένως καλλιεργήσει οι επίσημες αρχές και ο Τύπος κι η «ρετσινιά» δύσκολα αποβάλλεται.

Η απάντηση του κράτους στο ερώτημα περί αποκατάστασης της θέσης τού αδίκως κρατηθέντος ή καταδικασθέντος είναι η αναγνώριση της δυνατότητας υποβολής αίτησης αποζημίωσης. Έπειτα από τη μείζονος σημασίας απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου «Καρακάσης κατά Ελλάδος» (17-10-200) η ελληνική Πολιτεία συμμορφώθηκε με τις επιταγές της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και με το άρθρο 26 του Ν. 2915/2001 αντικαταστάθηκαν τα άρθρα 533 – 545 του Κ.Π.Δ.. Έτσι πλέον, το Τρίτο Κεφάλαιο του Κ.Π.Δ. αναφέρεται στην αποζημίωση εκείνων που κρατήθηκαν προσωρινά και μετέπειτα αθωώθηκαν αμετάκλητα με βούλευμα ή απόφαση δικαστηρίου, εκείνων που κρατήθηκαν με καταδικαστική απόφαση, η οποία μετέπειτα εξαφανίσθηκε αμετάκλητα συνεπεία ένδικου μέσου ή επανάληψης της διαδικασίας. Αρμόδιο να αποφανθεί για την αποζημίωση είναι το δικαστήριο που εξέδωσε την απόφαση για την υπόθεση με ιδιαίτερη και ταυτόχρονη απόφασή του ύστερα από αίτηση εκείνου που αθωώθηκε. Το ποσό της αποζημίωσης για κάθε ημέρα κράτησης αθώου πολίτη κυμαίνεται από 8,80 έως 29 ευρώ. Πλέον, δηλαδή, υπάρχει και (αρχική) κοστολόγηση του τεκμηρίου αθωότητας! Στην περίπτωση που ο θιγόμενος θεωρεί ότι η αποζημίωση που του επιδικάστηκε από τα ποινικά δικαστήρια δεν είναι επαρκής (και πώς να είναι επαρκής μια αποζημίωση 29 ευρώ για κάθε «χαμένη» ημέρα;) μπορεί να προσφύγει στα πολιτικά δικαστήρια και να ζητήσει να αποκατασταθεί κάθε περιουσιακή ζημία που υπέστη κατά της εκτέλεση της ποινής ή της προσωρινής κράτησης, καθώς κι η ηθική του βλάβη. Τα πολιτικά δικαστήρια δεσμεύονται από το περιεχόμενο της απόφασης του ποινικού δικαστηρίου και δεν εξετάζουν πάλι την ύπαρξη της διαφοράς.

Όπως γίνεται αντιληπτό από τα παραπάνω εκτεθέντα, εύκολα οποιοσδήποτε μπορεί να βρεθεί στο μάτι του κυκλώνα και μάλιστα υπό καθεστώς προσωρινής κράτησης, αλλά εξαιρετικά δύσκολα θα μπορέσει να αποφυλακιστεί, θα πασχίσει να αποδείξει την αθωότητά του, η οποία κατά το υπέρτατο νομικό αξίωμα δεν αποδεικνύεται, αλλά θεωρείται δεδομένη κι ακόμα πιο δύσκολα θα αποκαταστήσει κάθε είδους βλάβη που του προξενήθηκε. Μόνη λύση για την αποφυγή των επαναλήψεων του φαινομένου μοιάζει να είναι η αφύπνιση όλων των εμπλεκομένων προσώπων του συστήματος της ποινικής δικαιοσύνης κι η «ευλαβική» τήρηση των αυστηρών προϋποθέσεων που επιβάλλει ο νόμος, κάθε φορά που τίθεται το ζήτημα της επιβολής προσωρινής κράτησης ή ακόμα περισσότερο ποινικής καταδίκης. Ας μην φτάσουμε σε σημείο να αναφωνήσουμε «θέλει αρετή και τόλμη η ελευθερία»…

Αρθρογραφία:
Ν. Κουράκης, «Προσωρινή κράτηση: οι δυσλειτουργίες ενός θεσμού», Ποινικά Χρονικά ΛΣΤ/625
Θεόδωρος Μαντάς, «Καταχρήσεις κι υπερβάσεις στην εφαρμογή του θεσμού της προσωρινής κράτησης», Δικαιόραμα, Απρίλιος – Ιούνιος 2006
Ν. Ανδρουλάκης, «Θεμελιώδεις έννοιες της ποινικής δίκης», τ. Α΄, 1972

Εφημερίδες:
ΤΑ ΝΕΑ
ΤΟ ΒΗΜΑ
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ
ΕΞΟΥΣΙΑ

(Αναδημοσίευση από το Δεύτερο Τεύχος του “The Art of Crime”, του Εργαστηρίου Ποινικών και Εγκληματικών Ερευνών).