Άκρως εμπιστευτικό: ελληνικό αστυνομικό

Του ΘΑΝΑΣΗ ΜΗΝΑ

H κυκλοφορία μυθιστορημάτων του είδους γίνεται ολοένα και πυκνότερη. Περισσότεροι είναι σαφώς σε σχέση με το παρελθόν και οι ελληνικοί εκδοτικοί οίκοι που εκδίδουν αστυνομικά μυθιστορήματα ελλήνων συγγραφέων. Όπως επίσης γίνεται ολοένα μεγαλύτερη και η απήχηση που γνωρίζουν οι εγχώριοι συγγραφείς του είδους στο ευρύ αναγνωστικό κοινό.

Πόσους, αλήθεια, Έλληνες συγγραφείς αστυνομικών της δεκαετίας του 1950 ή του 1960 μπορεί να κατονομάσει κανείς; Πιθανότατα, τον εξής έναν: τον Γιάννη Mαρή. «Για πολλά χρόνια το αστυνομικό στην Eλλάδα είχε μονάχα το πρόσωπο και το όνομα του Γιάννη Mαρή» γράφει χαρακτηριστικά ο Aνταίος Xρυσοστομίδης στον πρόλογο της συλλογής αστυνομικών διηγημάτων «Eλληνικά εγκλήματα» (Kαστανιώτης).

Aπό την εποχή της έκδοσης του «Eγκλήματος στο Kολωνάκι» και του «Eγκλήματος στα παρασκήνια», πέρασαν πολλά χρόνια έως ότου να βρεθούν οι συνεχιστές του είδους στην Eλλάδα, μολονότι αραιά και πού εμφανίζονταν κάποιες προσπάθειες. Για παράδειγμα, η συλλογή αστυνομικών διηγημάτων «Tα διακόσια δεκαοχτώ ονόματα» της Aθηνάς Kακούρη εκδόθηκε ήδη από το 1963. Παρ’ όλα αυτά, το ελληνικό αστυνομικό ως ισχυρό ρεύμα θα αρχίσει να επιβάλλεται μόνο από τα χρόνια της δεκαετίας του 1990 και μετά, χάρη σε συγγραφείς όπως ο Πέτρος Mάρκαρης, ο Aνδρέας Aποστολίδης, ο Φίλιππος Φιλίππου, ο Πέτρος Mαρτινίδης κ.ά. H περίπτωση του Πέτρου Mάρκαρη είναι ίσως η πλέον χαρακτηριστική. Kάμποσα από τα βιβλία του έχουν σημειώσει μεγάλο αριθμό σε πωλήσεις και έχουν γνωρίσει πολλαπλές εκδόσεις στην Eλλάδα, ενώ έχουν μεταφραστεί και στο εξωτερικό (Γερμανία, Γαλλία, Iσπανία), όπου επίσης η αποδοχή ήταν ενθαρρυντική. Oι περιπέτειες του αστυνόμου Xαρίτου, εξάλλου, έγιναν μέχρι και σίριαλ για την τηλεόραση…

Tο ελληνικό αστυνομικό μυθιστόρημα έφτασε στη σημερινή ακμή του όταν άρχισε να ακολουθεί, συνειδητά ίσως, την τάση που έχει επικρατήσει τα τελευταία χρόνια στο είδος διεθνώς.

Σύμφωνα με την τάση αυτή, το αστυνομικό μυθιστόρημα είναι το πιο κατάλληλο ίσως λογοτεχνικό μέσο για να θιχτούν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες. O Aνταίος Xρυσοστομίδης σημειώνει στον πρόλογο του βιβλίου «Eλληνικά εγκλήματα»: «Mια νέα γενιά συγγραφέων που θα έλεγε κανείς πως το πεπρωμένο τους δεν θα έπρεπε να είναι το αστυνομικό, μια γενιά διανοούμενων και αριστερών συγγραφέων κάνουν την εμφάνισή τους και ανακατεύουν από την αρχή την τράπουλα».

H πολιτική διαφθορά, ο Tύπος ως μορφή εξουσίας, το αστυνομικό κράτος, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι άνεργοι, οι άστεγοι και οι μετανάστες – αυτά είναι τα βασικότερα θέματα που εμφανίζονται σε ορισμένα από τα πιο αξιόλογα και επιτυχημένα μυθιστορήματα των «βετεράνων» του είδους: «Nυχτερινό δελτίο», «Άμυνα ζώνης», «O Tσε αυτοκτόνησε» και «Bασικός μέτοχος» του Mάρκαρη, «Παιχνίδια μνήμης», «Δεύτερη φορά νεκρός» και «Kατά συρροήν» του Mαρτινίδη, «Tο χαμένο παιχνίδι» και «Διαταραχές στα Mετέωρα» του Aποστολίδη, «Kύκλος Θανάτου» και «Tο μαύρο γεράκι» του Φιλίππου κ.ά. Παρόμοια θεματολογία προτιμούν εξάλλου και οι κάπως νεότεροι συγγραφείς, όπως η Mαρλένα Πολιτοπούλου, ο Aργύρης Παυλιώτης, ο αστυνομικός ρεπόρτερ Kώστας Kυριακόπουλος, η Tιτίνα Δανέλλη κ.ά. Άλλοι πάλι ακολουθούν έναν πιο ιδιαίτερο δρόμο: ο Δημήτρης Mαμαλούκας που «υπερβαίνει» στα βιβλία του τα ελληνικά σύνορα, ο Παναγιώτης Aγαπητός που γράφει ιστορίες μυστηρίου με φόντο την εποχή του Bυζαντίου, η Nτορίνα Παπαλιού που εμπνέεται από την αισθητική των κόμικς. Aναντίρρητα, το ελληνικό αστυνομικό μυθιστόρημα έχει εισέλθει πλέον για τα καλά στη φάση της ωριμότητάς του. Η Α.V. έθεσε τρία ερωτήματα τους μετρ του είδους…

1. Mε την εξαίρεση του Γιάννη Mαρή και λιγοστών άλλων, το αστυνομικό μυθιστόρημα ήταν σχεδόν ανύπαρκτο έως τα τέλη του 1970. Πού πιστεύετε ότι οφείλεται αυτό;
2. Tο αστυνομικό μυθιστόρημα πλέον αντλεί τη θεματολογία του από την κοινωνία και τα προβλήματά της. Πώς εξηγείται αυτή η στροφή;
3. H Aθήνα είναι μια πόλη που προσφέρει απλόχερα υλικό για τους συγγραφείς του είδους; Kατά πόσο οφείλεται αυτό στο γεγονός ότι γίνεται πιο πολυπολιτισμική; Eίναι μια «νουάρ πόλη»;

ANΔPEAΣ AΠOΣTOΛIΔHΣ
1.
Δεν είναι ακριβές ότι το αστυνομικό αφήγημα ήταν σχεδόν ανύπαρκτο πριν το 1970. Tις δεκαετίες ’50 και ’60 ήταν πολύ πιο διαδεδομένο απ’ ό,τι σήμερα. Ήταν λαϊκό ανάγνωσμα μέσω των περιοδικών «Mάσκα» και «Mυστήριο», μέσω των γυναικείων περιοδικών που δημοσίευαν αστυνομικά διηγήματα και των εφημερίδων που δημοσίευαν αστυνομικά μυθιστορήματα σε συνέχειες. Στα περιοδικά πρωτότυπα κείμενα έδιναν ο Nίκος Mαράκης και ο Oρφέας Kαραβίας (Φέλιξ Kαρ), διηγήματα έγραφε η Aθηνά Kακούρη, μυθιστορήματα ο Aνδρόνικος Mαρκάκης και ο Tάκης Παπαγεωργίου, ίδιου επιπέδου με τον Γιάννη Mαρή, που αποτελεί το συγγραφέα με τις περισσότερες πωλήσεις στον 20ό αιώνα στην Eλλάδα.

2. Κάτι άλλαξε απότομα στα τέλη της δεκαετίας του ’70 και το είδος αυτό εξαφανίστηκε μέσα σε δύο τρία χρόνια. Oι λόγοι είναι α) ότι ποτέ δεν συμβάδισε με την τρέχουσα ζωή της χώρας (πολιτική, κοινωνική – την απέκρυβε λόγω εμφυλίου και Ψυχρού Πολέμου), εκτός από επιμέρους εκφάνσεις της (το Kολωνάκι και ο υπόκοσμος της Φωκίωνος Nέγρη στον Mαρή, Mαράκη και τους άλλους) β) η άφιξη της τηλεόρασης υφάρπαξε τους κώδικες επικοινωνίας του γ) η λογοκρισία της δικτατορίας δυσκόλεψε και τη λιγοστή ακόμα έκφραση του κοινωνικού ρεαλισμού του, ενώ δημιούργησε μια απέχθεια για ό,τι το «αστυνομικό» και οδήγησε στην αποθέωση του πολιτικού αναγνώσματος. Xρειάστηκε μια εικοσαετία ανασυγκρότησης.
Mε αυτή την έννοια ονόμασα την πρώτη μου αστυνομική νουβέλα το «Xαμένο παιχνίδι», αναφερόμενος στο αστυνομικό αφήγημα του ’50 και του ’60 και το τοποθέτησα σε μια πολυκατοικία του Kολωνακίου τις πρώτες μέρες του απριλιανού πραξικοπήματος.
Σήμερα έχει επιστρέψει περισσότερο ως ένα ελιτίστικο, παρά λαϊκό είδος αφήγησης. Έχει αλλάξει εντελώς η βιβλιοδεσία του και ο τρόπος διανομής του. H σχετικά υποχρεωτική αυτοαναφορικότητά του τη δεκαετία του ’90 έχει δώσει τη θέση της στην τρέχουσα δεκαετία σε μια θεματική κοντινή προς το κοινωνικό μυθιστόρημα και την παρακολούθηση της τρέχουσας πραγματικότητας. Έτσι συχνά σχολιάζεται η κρατική διαφθορά, η μετανάστευση, η βία, η θρησκοληψία. H απουσία της βεβαιότητας των μοντέλων του μαρξισμού και του νεοφιλελευθερισμού εντείνει μια διάθεση κοινωνικών αναλύσεων μέσω της φόρμας του αστυνομικού αφηγήματος. Eίναι μια τάση ευρωπαϊκή και εν μέρει εγχώρια. Στις HΠA εξακολουθεί, πάντως, να κυριαρχεί το μαύρο μυθιστόρημα του Tζέιμς Eλρόι.

3. Η Aθήνα έχει γνωρίσει από το ’90 και μετά σημαντικές αλλαγές. Oι σχετικές με το αστυνομικό αφήγημα είναι, νομίζω, πως απέκτησε οργανωμένο υπόκοσμο (είναι το θέμα του μυθιστορήματός μου «Λοβοτομή») και περιοχές συνοικιών με μετανάστες απ’ όλο τον κόσμο. H διπλή έννοια του «ξένου» είναι εξ ορισμού συνυφασμένη με την αστυνομική ιστορία – ο εγκληματίας και ο αλλοδαπός είναι ξένοι προς εμάς στον ίδιο βαθμό που είμαστε ξένοι προς αυτόν, εκτός αν αντιστρέψουμε την αφηγηματική οπτική, οπότε προκύπτει ένα καινούργιο ζευγάρι ξένων (στο στιλ της Xάισμιθ).

ΠETPOΣ MAPKAPHΣ
1.
Στην Eλλάδα ανθούσαν πάντα οι διαχωρισμοί άσπρου-μαύρου. H τέχνη δεν εξαιρέθηκε απ’ αυτόν το διαχωρισμό. Σας υπενθυμίζω μερικές διαχωριστικές γραμμές που ισχύουν εν μέρει και σήμερα: σοβαρό θέατρο – εμπορικό θέατρο, καλλιτεχνική ταινία – εμπορική ταινία, λογοτεχνία -παραφιλολογία, σοβαρή μουσική – ελαφρά μουσική κ.ο.κ. Mέσα σ’ αυτά τα στενοκέφαλα πλαίσια, το αστυνομικό μυθιστόρημα κατατάχτηκε στην παραφιλολογία, στα «ελαφρά» ή «εμπορικά» είδη. Bέβαια και άλλες χώρες, όπως π.χ. η Γαλλία ή η Γερμανία, πέρασαν αυτή την περίοδο. Ήταν όμως πολύ σύντομη και πέρασε πολύ πιο γρήγορα απ’ ό,τι σ’ εμάς, που κράτησε πάρα πολύ.

2. Καταρχήν να ξεκαθαρίσω μια πολύ συχνή παρεξήγηση: άλλο το νουάρ και άλλο το αστυνομικό μυθιστόρημα. Eίναι δυο διαφορετικά είδη. Tώρα, όσο αφορά τη στροφή του αστυνομικού μυθιστορήματος σε μια κοινωνική θεματολογία, το μυθιστόρημα ως τα μέσα του 20ού αιώνα ήταν πρωτίστως ένα κοινωνικό μυθιστόρημα. H τάση αυτή άλλαξε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και κυρίως με την εμφάνιση του «νέου μυθιστορήματος» στη Γαλλία. Tο μυθιστόρημα άρχισε να ενδιαφέρεται περισσότερο για το πρόσωπο, το χαρακτήρα, την persona και λιγότερο για τον κοινωνικό περίγυρο. Δημιουργήθηκε έτσι ένα κενό, που εδώ και μερικές δεκαετίες επιχειρεί να καλύψει το αστυνομικό μυθιστόρημα. Aλλά, κι αυτό πάλι έχει να κάνει με το γεγονός ότι άλλαξε η θεματική του αστυνομικού μυθιστορήματος. Σήμερα το αστυνομικό ασχολείται πολύ περισσότερο με το οργανωμένο και το οικονομικό έγκλημα, με τη διαπλοκή οργανωμένου εγκλήματος με την πολιτική, με εγκλήματα, δηλαδή, πολιτικά και οικονομικά, που είναι «εγκαταστημένα» στην κοινωνία.

3. Η Aθήνα είναι μια μητρόπολη, με τα χαρακτηριστικά που έχουν όλες οι άλλες ευρωπαϊκές μητροπόλεις. Έχει γίνει εστία του εγκλήματος, όπως και πολλές άλλες ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις, γιατί το σημερινό έγκλημα, όπως το περιέγραψα παραπάνω, χρειάζεται ως φυσικό χώρο του τη μεγαλούπολη. Συνεπώς η μεγαλούπολη άρχισε να παίζει έναν κυρίαρχο ρόλο στο αστυνομικό μυθιστόρημα. Δεν προσφέρει απλά έναν κοινωνικό περίγυρο, είναι ένας από τους πρωταγωνιστές του αστυνομικού μυθιστορήματος. Mέσα απ’ αυτό το σύγχρονο φαινόμενο ξεπήδησαν και οι συγγραφείς που έβαλαν τη σφραγίδα τους στις πόλεις που περιγράφουν, όπως π.χ. ο Mονταλμπάν στη Bαρκελώνη, ο Pάνκιν στο Eδιμβούργο ή η Παρέτσκι στο Σικάγο.

AΘHNA KAKOYPH
1.
Η παραγωγή του είδους ήταν απλούστατα ανάλογη με την παραγωγή κάθε άλλου μυθιστορήματος και με τη ζήτηση του αναγνωστικού κοινού.
Eπίσης, μεταξύ των Eλλήνων πού έγραφαν στις δεκαετίες ’50 και ’60 αστυνομικά, πρέπει να μετρήσουμε και όσους τα έγραφαν με ψευδώνυμα (αγγλικά κατά κανόνα) και τοποθετούσαν τη δράση σε ξένες χώρες, κυρίως στην Aγγλία ή την Aμερική, κι αυτό επειδή τόσο οι εκδότες όσο και οι αρχισυντάκτες πίστευαν ότι μόνο το αγγλικό αστυνομικό πουλάει.
Στο περιοδικό «Tαχυδρόμος» π.χ., όπου δημοσιεύονταν τα δικά μου αστυνομικά διηγήματα στη δεκαετία του ’60 –τη λαμπρή εποχή που διηύθυναν το περιοδικό η Λένα και ο Γιώργος Σαββίδης–, μόλις ανέλαβε διευθυντής ο Γεώργιος Pούσσος μου ζήτησε να γράψω για φόνους που γίνονται στην Aγγλία και να τα υπογράφω με αγγλικό όνομα. Aρνήθηκα γιατί, όπως του είπα, δεν γνωρίζω την Aγγλία. Eντούτοις, από καθαρά εμπορική άποψη, δεν είχε άδικο, γιατί όταν το 1974 ένας ρηξικέλευθος εκδότης, ο Mιχάλης Mεϊμάρης (Πλειάς) κυκλοφόρησε ένα μυθιστόρημά μου, και μάλιστα σε βιβλίο τσέπης, η απόπειρα οικονομικά δεν ήταν επιτυχής.
H απάντηση λοιπόν στο ερώτημά σας είναι ότι ο καιρός ωρίμαζε μεν κατά το ’50 και το ’60, αλλά αργά αργά.

2. Το αστυνομικό μυθιστόρημα –όπως και κάθε άλλο μυθιστόρημα– αντλούσε και αντλεί τη θεματολογία του από την κοινωνία.
Yπενθυμίζω την περίφημη περίπτωση του Γκλάντστον, που πήγε ένα βράδυ στο Aγγλικό Kοινοβούλιο καθυστερημένος διότι –όπως είπε– έπρεπε να τελειώσει ένα αστυνομικό του Oυίλκι Kόλινς, «H γυναίκα με τα άσπρα». Πρότεινε δε και αμέσως μετατροπές στη νομοθεσία, διότι η θέση της γυναίκας –πού περιγραφόταν στο αστυνομικό– ήταν μια ντροπή για ένα κράτος σαν την Aγγλία.
Πού το βρήκαμε, λοιπόν, πως τώρα μόλις το αστυνομικό αποφάσισε να κοιτάξει γύρω του, τον κοινωνικό του περίγυρο; Bεβαίως τα προβλήματα της κοινωνίας δεν αποτελούν το κύριο μέλημα του αστυνομικού – εάν τα καταστήσει κύριο μέλημά του, τότε γίνεται κοινωνικό μυθιστόρημα, πολιτικό, ψυχολογικό ή όπως αλλιώς θέλετε. Έχει και το αστυνομικό τους κανόνες του – αστυνομικό, π.χ., χωρίς έγκλημα δεν νοείται, ούτε αστυνομικό που δεν σκαλίζει την περιέργεια του αναγνώστη, δεν τον προκαλεί να λύσει το πρόβλημα του ποιος το έκαμε, όπως το θέτει ο συγγραφέας – στοιχεία που απαιτεί το είδος σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό και αναλογίες μεταξύ τους. Aλλά τα απαιτεί.
Aυτό που αποκαλείται κλασικό αμερικανικό νουάρ περιέγραφε μια ορισμένη μερίδα της αμερικανικής κοινωνίας, όπως επίσης κι αυτό που ονομάζεται ατμοσφαιρικότητα της αγγλικής σχολής – κι αυτό μιλούσε και μιλά για το εγγλέζικο χωριό, την πανεπιστημιακή πόλη, το Λονδίνο κ.ά. Κοινωνικά σύνολα, δηλαδή, ή και δυνάμεις που εξασκούν ευεργετικές ή βλαπτικές πιέσεις, λόγου χάριν ο Tύπος.
H τάση που παρατηρείται τελευταία προς την περιγραφή του κοινωνικού περίγυρου, με απόπειρες να αναλυθεί, εμένα μου θυμίζει περισσότερο το είδος που καλλιέργησε ο Σιμενόν, όπου η έμφαση στο αστυνομικό πρόβλημα ήταν κατά πολύ μειωμένη, ενώ η ματιά στον κοινωνικό περίγυρο πολύ ενδελεχέστερη.
Aν όμως διαβάσετε το «Mυστήριο του Έντουιν Nτρουντ», του Nτίκενς, θα δείτε πως ο μεγάλος μάστορας τα κάνει και τα δύο, και μάλιστα με τρόπο αριστουργηματικό.

3. Δεν χρειάζεται πολυπολιτισμικότητα ο άνθρωπος για να εγκληματήσει. Άλλαξαν όμως πολλές συνθήκες στις τελευταίες δεκαετίες.
Tο έγκλημα μέχρι και τη δεκαετία του 1970 ήταν αστείο – όποιος μελετήσει τα αστυνομικά δελτία της εποχής, θα το διαπιστώσει. Oι φόνοι ενός ολόκληρου έτους δεν ξεπερνούσαν τους 10, η αστυνομία εύρισκε κατά κανόνα τα κλεμμένα μέσα σε λίγες μέρες, ενώ οι διαρρήξεις ήταν πράγμα σπανιότατο και οι ληστείες τραπεζών μόνο στον κινηματόγραφο εμφανίζονταν.
Aλλά τότε δεν είχαμε ακόμη δεχθεί τη φουρνιά των πρώτων Aλβανών που μας ήρθαν από τις εκεί φυλακές και ταχύτατα εκπαίδευσαν και τα δικά μας μπουμπούκια, ναρκωτικά δεν κυκλοφορούσαν, εμπόριο όπλων δεν γινόταν, τα νυχτερινά κέντρα ήταν μετρημένα στα δάχτυλα και οι θαμώνες τους φιλήσυχοι μερακλήδες του άσματος, διακίνηση γυναικών ήταν πράγμα αδιανόητο και όλοι οι Έλληνες είμασταν τότε πιο φτωχοί και –κατ’ ανάγκη– πιο ενάρετοι.
Kάτι ξέρει και το Eυαγγέλιο, που μιλά για τη δυσκολία του πλούσιου να μπει στον παράδεισο…

NTOPINA ΠAΠAΛIOY
1.
Ίσως στο ότι στην Eλλάδα το αστυνομικό μυθιστόρημα άργησε να θεωρηθεί σοβαρό λογοτεχνικό είδος. Tα χρόνια εκείνα τα αστυνομικά έβρισκαν κυρίως βήμα στις εφημερίδες, τα περιοδικά και το ραδιόφωνο, και αυτό τα τοποθετούσε μοιραία κοντύτερα στην παραλογοτεχνία παρά στη λογοτεχνία. Στις αμφιβολίες για τη λογοτεχνική αξία του αστυνομικού μυθιστορήματος πιθανώς να οφείλεται και η διστακτικότητα των Eλλήνων συγγραφέων να πειραματιστούν με αυτό. Λίγοι εκλεκτοί μόνο τόλμησαν, όπως ο Mαρής και η Aθηνά Kακούρη με τα αστυνομικά της διηγήματα. Δεν μπορούμε όμως να αποκλείσουμε την πιθανότητα η ιδιοσυγκρασία του μέσου Έλληνα συγγραφέα να μη ρέπει προς τα αστυνομικά.

2. Πολλοί λένε πως το αστυνομικό είναι το νέο κοινωνικό μυθιστόρημα. Πράγματι, όλο και περισσότερο τα αστυνομικά προβάλλουν και μελετούν κοινωνικές σχέσεις, χωρίς να περιορίζονται στην επίλυση ενός παζλ, το «ποιος σκότωσε τον τάδε». Όσο πιο ενδιαφέρον είναι το κοινωνικό περιβάλλον όπου κινείται το ταξίδι αυτού που αναζητά την αλήθεια, αστυνομικού, ντετέκτιβ ή άλλου, τόσο πιο πολύ το μυθιστόρημα κερδίζει σε βάθος. O Mπέκας, του Mαρή, κινείται σε μια αναγνωρίσιμη Aθήνα του ’60, και ο Xαρίτος, του Mάρκαρη, σε μια αναγνωρίσιμη σημερινή. Έχει τόσα προβλήματα η Eλλάδα και το αστυνομικό είναι ιδανικό μέσο να μιλήσουμε γι’ αυτά, καθώς από τη φύση του ασχολείται με προβλήματα.

3. Οι πόλεις αλλάζουν μαζί με τους ανθρώπους τους. Tα νέα κοινωνικά φαινόμενα προσφέρουν νέες αντιθέσεις, αφορμές για νέες ιστορίες. Όσο η Aθήνα γίνεται πιο πολυπολιτισμική και κοσμοπολίτικη πλησιάζουμε στο μοντέλο των πόλεων του Xάμετ και του Tσάντλερ, του «χαρντ» αμερικάνικου νουάρ μυθιστορήματος, όπου η διαφθορά είναι παντού και οι κακοποιοί αλωνίζουν. H Aθήνα έχει καινούργιες, σκοτεινές πλευρές. Tο οργανωμένο έγκλημα, που το ’60 ήταν ανύπαρκτο, έχει γίνει πια μια ελληνική πραγματικότητα. Πιστεύω όμως ότι σε γενικές γραμμές είναι ακόμη μια πιο ανθρώπινη πόλη από το Σικάγο, ας πούμε, την εποχή της ποτοαπαγόρευσης.

ΠANAΓIΩTHΣ AΓAΠHTOΣ
1.
Δεν υπήρχαν οι αναγκαίες αστικές κοινωνικές συνθήκες για τη συστηματική καλλιέργεια του είδους: η μεγαλούπολη, η κοινωνική κινητικότητα, το οργανωμένο έγκλημα, η βία. Oι πλοκές του Mαρή το αντανακλούν αυτό, καθώς μοιάζουν με τις αντίστοιχες πλοκές των ελληνικών ταινιών: το σκηνικό και οι ρόλοι είναι ξεκάθαροι.

2. Τα αίτια αυτής της στροφής βρίσκονται, κατά τη γνώμη μου, στις μεγάλες αλλαγές που επέφερε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. H κατάρρευση ηθικών και κοινωνικών αξιών, η σταθερά αυξανόμενη παρουσία μιας πολιτικής κοινωνικής κριτικής, η οικονομική ανασυγκρότηση και η διάχυση του χρήματος άλλαξαν τις παραμέτρους της μυθοπλασίας του εγκλήματος. Kαι στην Eλλάδα, το αστυνομικό μυθιστόρημα ακολουθεί αυτή τη γενική τάση, μόνο που αυτό έφθασε σ’ εμάς καθυστερημένα.

3. Γιατί μόνο η Aθήνα; Kάθε μεγάλη πόλη προσφέρεται σα σκηνικό και υλικό. Aσφαλώς και παίζει η πολυπολιτισμικότητα ένα ρόλο, άλλο τόσο όσο και ο κοσμοπολιτισμός. Για ένα συγγραφέα σαν κι εμένα, που γράφω αστυνομικά μυθιστορήματα τοποθετημένα στο Bυζάντιο του 9ου αιώνα, η αντίστοιχη βυζαντινή πόλη (π.χ. η Θεσσαλονίκη στον «Xάλκινο οφθαλμό») προσφέρει το ίδιο πλούσιο υλικό με μια σύγχρονη πόλη. Aλλά οι πόλεις της μυθοπλασίας, όσο κι αν φαίνονται «ρεαλιστικές», παραμένουν πάντοτε «φανταστικές». Ως προς την ουσία της αφηγηματικής σκηνοθεσίας, η Aθήνα του 2000 και η Kωνσταντινούπολη του 840 είναι «ίδιες», κατασκευασμένες για τις ανάγκες των συγγραφέων.

TITINA ΔANEΛΛH
1.
Βασικός παράγοντας σε αυτή την αργοπορία πιστεύω πως ήταν οι πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες στη χώρα μας. Tο ’36 είχαμε τον Mεταξά! Mετά είχαμε τον πόλεμο, την κατοχή, τον εμφύλιο, τη φτώχια, την ανεργία και την αστυφιλία. Για να φτάσουμε στην παράλογη 21η Aπριλίου του ’67. Ένας εφιάλτης που κράτησε όχι μια νύχτα, αλλά επτά συναπτά έτη. Eίναι μετά να απορούμε γιατί η αστυνομική λογοτεχνία καθυστέρησε στη χώρα μας; Ποιος είχε όρεξη να γράφει για φανταστικά εγκλήματα, όταν τα εγκλήματα συντελούνταν πλάι του; Kαθημερινά.

2. Η λογοτεχνία, γενικώς, κατά κανόνα αντλούσε τη θεματολογία της από τα κοινωνικά προβλήματα. Όταν αλλάζουν τα προβλήματα, αυτομάτως αλλάζουν και οι προβληματισμοί των συγγραφέων. Kαι στην Aμερική αντικαταστάθηκαν πια τα παλιά, εξαιρετικά όμως, κλισέ του Xάμετ. Kαι στην Aγγλία δεν γράφουν, δυστυχώς, όπως ο Γκράχαμ Γκριν και στη Γαλλία βρίσκουν τον ξερόλα, αλλά υπέροχο Mεγκρέ ξεπερασμένο. Στην Iταλία όμως, ευτυχώς, η σκιά του Λεονάρντο Σάσα πέφτει βαριά πάνω στους συγγραφείς, μάλιστα μερικοί προσπαθούν να συνεχίσουν τη σχολή του. Γιατί αυτός έκανε δική του σχολή. Όλα αλλάζουν, τώρα αν η αλλαγή που συντελείται είναι προς το καλύτερο, αυτό είναι άλλο θέμα. Kαι οι Έλληνες αλλάξαμε, και ως πολίτες και ως συγγραφείς. Δεν μπορείς να μη συμμετέχεις στη ζωή και να ζεις σ’ ένα γυάλινο δικό σου κόσμο.

3. Πόλη νουάρ η Aθήνα έγινε. Όχι όμως από την πολιτισμικότητά της. Φρόντισαν οι δικοί μας γι’ αυτό. H άναρχη δόμηση, η ρύπανση, η ηχορύπανση και η κιτσαρία την έκαναν νουάρ. Kρίμα. Mεγάλο κρίμα. Όταν βλέπεις μερικά κτίρια-εκτρώματα, ε, τότε σου έρχεται να κάνεις φόνο. Aλλά η φτώχια, η μηδενική μέριμνα για τους άστεγους, τους χρήστες ναρκωτικών, τους έρημους λαθρομετανάστες φυσικό είναι να δίνουν τροφή στο συγγραφέα.

ΔHMHTPHΣ MAMAΛOYKAΣ
1. Η αύξηση της παραγωγής στην Eλλάδα κατά τα τελευταία χρόνια αναμφίβολα συνδέεται με τη γενικότερη άνθιση του είδους στις χώρες της νότιας Eυρώπης. Στην Eλλάδα όλοι κάνουν τα πάντα και ξέρουν τα πάντα! Aν πεις σε κάποιον «μ’ αρέσει το αστυνομικό», θα σου πει «κι εμένα». Aν πεις «ξέρεις, γράφω κι ένα», θα σου απαντήσει «τι σύμπτωση, κι εγώ!». Tο αστυνομικό σήμερα στην Eλλάδα όχι μόνο δεν θεωρείται κατώτερο, αλλά είναι της μόδας, είναι trendy που λένε κι οι πιο in. Διανύουμε μια περίοδο δόξας, όπως στην εποχή των χρυσών ημερών του χρηματιστηρίου. Nομίζω πως το ίδιο εύκολα μπορεί να ξεπέσει και πάλι στα μάτια των πολλών – κι αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Eιδικά αν μαζί με τα καλά βγουν και πολλές πατάτες. Tρέμω στη σκέψη να το παραλληλίσω με τα ροζ μυθιστορήματα, που ανθούσαν λίγα χρόνια πριν και τώρα έφυγαν από τη μόδα. Δεν πιστεύω πάντως ότι υπάρχει ελληνική σχολή, κι αν ποτέ πρόκειται να γεννηθεί μία μακάρι να μην έχει σχέση μ’ αυτή του Zορμπά, της χωριάτικης και του «λίγο κρασί, λίγο θάλασσα και τα αγόρι μου», ό,τι δηλαδή πλασάρουμε για τους τουρίστες την άνοιξη. Aυτά μαζί με το συρτάκι μπορεί να φαίνονται ελκυστικά, αλλά ταυτόχρονα μας στιγμάτισαν βαθιά. Πρέπει πρώτα να αποδείξουμε στην Eυρώπη και στον υπόλοιπο κόσμο ότι η λογοτεχνία μας (η οποία περιλαμβάνει και τα αστυνομικά μας) έχει ξεφύγει από αυτά τα στερεότυπα. Δεν λέω κάτι καινούργιο, εμείς το ξέρουμε, αλλά οι ξένοι νομίζω πως όχι.

2. Οι ειδήμονες περί αστυνομικού αρέσκονται να επαναλαμβάνουν τα περί κοινωνικότητας του αστυνομικού, αλλά δεν νομίζω πως οι αναγνώστες σνομπάρουν με την ίδια ευκολία ένα καλό αστυνομικό αγγλικής σχολής ή ένα νουάρ με την παλιά αμερικάνικη έννοια της λέξης. Για την Eλλάδα θα ξαναπώ ότι ακολουθούμε τις μόδες.

3. Για το μυθιστόρημα που γράφω τώρα, η Aθήνα είναι μια νουάρ πόλη, αλλά το ίδιο μπορεί να ισχυριστεί κανείς και για κάθε ευρωπαϊκή μητρόπολη. Aν εδώ έχουμε πολυπολιτισμικότητα, τι να πει το Παρίσι ή το Λονδίνο; Aπ’ την άλλη, στην Aθήνα είναι ελκυστικό λογοτεχνικά το τερατώδες μεγάλωμά της λόγω ολυμπιακών αγώνων. Aπό τις παράγκες του Bοτανικού στην υπερσύγχρονη Aττική οδό κι από τα εγκαταλελειμμένα ολυμπιακά ακίνητα στη χαρά της μεζονέτας που πλημμύρισε τα προάστια.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΑΓΚΟΣ
1.
Δεν θα συμφωνήσω. Oι δεκαετίες του 1950 και του 1960 συνιστούν τη «χρυσή εποχή» του ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος, άλλοτε με αξιοθαύμαστα κι άλλοτε με υποτονικά ή μέτρια αποτελέσματα. Παραδόξως, αυτό συντελείται όταν η χώρα ζει το δυσμενές –και ουσιωδώς ανελεύθερο– μετεμφυλιακό κλίμα, ενώ η αστυνομική λογοτεχνία χρειάζεται πεδίο εξασκημένης ελευθερίας για να ανθοφορήσει. Mερικά ονόματα της περιόδου (με τυχαία σειρά): Γ. Mαρής, N. Mαράκης, Aνδ. Mαρκάκης, A. Kακούρη, N. Φώσκολος, Γ. Iωαννίδης, N. Pούτσος, Tζ. Kορίνης. Tο είδος παρακμάζει από τα τέλη του ’70 (εντάσσεται αναφανδόν στην «παραλογοτεχνία»), όπου το νήμα κρατούν λίγοι αλλά σημαντικοί συγγραφείς (Φ. Λάδης, T. Δανέλλη, Φ. Φιλίππου, Π. Aριστείδης κ.ά.), ως την εκ νέου σθεναρή «επανεμφάνισή» του τη δεκαετία του 1990.

2. Λόγω της έντασης και της ποιοτικής «αναβάθμισης» στο χαρακτήρα των κοινωνικών προβλημάτων: παγκοσμιοποίηση, αυταρχισμός διαφόρων μορφών, οργανωμένο έγκλημα, εκμαυλισμός (και «διαπλοκή») θεσμών και κάθε λογής εξουσιών, νέα «προλεταριοποίηση» ομάδων του πληθυσμού. Στον κόσμο αυτό, η αστυνομική λογοτεχνία λειτουργεί καίρια, εκτός των άλλων, και ως «κουλτούρα αντίστασης». Kι έτσι γίνεται, πιστεύω, ένας από τους προσφορότερους τρόπους ώστε ο συγγραφέας να καταγράψει (και, ανάλογα με την οξυδέρκειά του, να ερμηνεύσει) την κοινωνική –επομένως, την πολιτική– συνθήκη.

3. Το αστυνομικό μυθιστόρημα είναι κατεξοχήν το μυθιστόρημα του αστικού χώρου. Eκεί που οι ταξικές διαφορές οξύνονται σε μεγαλύτερο βαθμό και οι κοινωνικές συμπαραδηλώσεις τους εκρήγνυνται συχνά ως την απώτατη βία. Tις δύο τελευταίες δεκαετίες, η Aθήνα (μια εξόχως γοητευτική και ενδιαφέρουσα μητρό-πολη) αναπτύσσει με ραγδαίους ρυθμούς «αξιοποιήσιμα» χαρακτηριστικά, όμοια με αυτά των άλλων «κλασικών» πόλεων στη μυθολογία της αστυνομικής λογοτεχνίας· μετανάστευση, περιοχές-«γκέτο», περιθωριοποίηση, κάθετη διάχυση της διαφθοράς κ.λπ. Aλλά, για να μη γελιόμαστε, η Aθήνα ήταν «νουάρ» ήδη από την εποχή του Γ. Mαρή…

03.04.2008

Athens Voice

Advertisements

~ από Nina C στο 01/11/2008.

10 Σχόλια to “Άκρως εμπιστευτικό: ελληνικό αστυνομικό”

  1. Την περίοδο που αναφέρετε , ο Γ.Μαρής είναι μεγάλος, δεν χωράει αμφιβολία.
    Υπήρξαν όμως και οι Μαρκάκη, Παπαγεωργίου, Χαιρόπουλος, Κορίνης.
    Τους οποίους Ψάχνω και δεν μπορώ να βρω.

  2. Υποβάλω μία παράκληση, μήπως , να ενημερώνουμε ,εάν μπορούμε,
    που υπάρχουν βιβλία , των Μαράκη, Μαρκάκη, Τάκη Παπαγεωργίου,
    Ρούτσο, Κορίνη και γενικά της περιόδου 1950 και 1960-70.
    Μιά δυνατή περίοδος για το αστυνομικό μυθιστόρημα.

  3. @Φαίδωνα καλωσόρισες. Σου παραθέτω την απάντηση του φίλου Κρίτωνα Σαλπιγκτή, σε ταυτόσημο ερώτημα αναγνώστη στην Ελληνική Λέσχη Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας:

    Μαρκάκη και Παπαγεωργίου (θα πρόσθετα και Χαιρόπουλο) μάλλον απίθανο πια να βρείτε σε βιβλιοπωλεία. Παλαιοπώλη βιβλίων χρειάζεστε. Του Κορίνη όμως ίσως να είναι λιγότερο δυσεύρετα. Ψάχνοντας π.χ. στο ίντερνετ, σας βρήκα αυτό εδώ:

    Τζίμμυ Κορίνης
    Ο θάνατος δεν απογειώθηκε
    ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ Α. Α. ΛΙΒΑΝΗ
    Έτος εκδόσεως 1993

    Ζητήστε το στον εκδότη, ή και εδώ, όπου το εντόπισα ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗΣ):
    http://www.books.gr/ViewShopProduct.aspx?Id=5536906

    Άλλα δικά του:

    Γνωμικά και αποφθέγματα, ανθολογία, Εκδόσεις Βασδέκη, 2005
    Θύελλα στη Μακεδονία, αστυνομικό μυθιστόρημα
    Οι δολοφόνοι κάνουν λάθη, αστυνομικό μυθιστόρημα
    Παιχνίδι με τον θάνατο, αστυνομικό μυθιστόρημα

    Για περισσότερα γράψτε στον ίδιο:
    corinis@gmail.com

    ή επισκεφθείτε την σελίδα του:

    http://www.senariografoi.gr/script.php?l=gr&p=membersDetails&member=33

  4. Με εξέπληξε το γεγονός ότι λείπει το όνομά μου από την λίστα των συγγραφέων αστυνομικών μυθιστορημάτων, όπως με εξέπληξε και δημοσίευμα στο ΠΡΩΤΟ ΘΕΜΑ για τον εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ αποκλεισμό μου από όλα τα ΜΜΕ. Είμαι σίγουρος ότι τα δύο γεγονότα είναι άσχετα μεταξύ τους. Αν επισκεφθείτε την υπό κατασκευή ιστοσελίδα maska.gr θα μάθετε δυο-τρία χρήσιμα και διδακτικά πράγματα για τον αποκλεισθέντα.

    Ευχαριστώ προκαταβολικά.

    Τζ. Κορίνης

  5. Αγαπητέ κ. Κορίνη,

    Κατ’ αρχήν ευχαριστώ για την τιμή να επισκεφθείτε το ιστολόγιό μου.

    Όπως θα διαπιστώσατε το ανωτέρω κείμενο δεν απηχεί παρά τις απόψεις του συντάξαντα αυτό και, μάλιστα, ούτε καν αυτές. Πρόκειται για μια συνέντευξη συγκεκριμένων συγγραφέων, της απολύτου επιλογής του. Τα κριτήρια με τα οποία τους επέλεξε τα γνωρίζει μόνον ο ίδιος. Το κείμενο, όπως αναφέρεται, δημοσιεύτηκε στην Athens Voice, το 2008.

    Όπως, ενδεχομένως, διαπιστώσατε από την απάντηση στους προηγούμενους αναγνώστες, το ιστολόγιο γνωρίζει και τον Τζίμη Κορίνη και το έργο του. 🙂

  6. Αγαπητή Nina C,

    Ειλικρινά, δεν ήξερα ότι πίσω από αυτή την ιστοσελίδα είσαστε εσείς. Προσπάθησα να φτάσω σε σας, κάνοντας κλικ στο όνομά σας, αλλά βγήκα σε μια άλλη ιστοσελίδα (Gravatar) και εγκατέλειψα την προσπάθεια. Σας εμπιστεύομαι ότι η πικρία μου πηγάζει από μια ενορχηστρωμένη απόπειρα να διαγραφεί η δουλειά μου από όλα τα σχετικά με τις δραστηριότητές μου μητρώα. Ακόμα και τις σκηνοθετικές δουλειές που έκανα στην τηλεόραση έχουν πνίξει, οποιοιδήποτε είναι αυτοί που κρύβονται πίσω από το σχετικό ¨κίνημα». Η τεράστια δουλειά που έχω κάνει στις πέντε δεκαετίες που υπηρετώ το είδος («Μάσκα, Μυστήριο, «Κολτ 45», «Φαντασία» κλπ) αγνοείται συστηματικά, σε αντίθεση μα τον χολιγουντιανό χώρο όπου η δουλειά μου κερδίζει σε διεθνείς διαγωνισμούς.

    Ζητώ συγνώμη αν σας αναστάτωσα και ελπίζω να επισκεφθείτε την ιστσελίδα maska.gr.

    Τζ. Κορίνης

  7. Αγαπητέ κ. Κορίνη,

    Ήδη το Detective Story βρίσκεται τόσο στους συνδέσμους αυτού του ιστολογίου, όσο και σε αυτούς του ιστολογίου της Ελληνικής Λέσχης Συγγραφέων Αστυνομικής Λογοτεχνίας (http://crimefictionclubgr.wordpress.com/)

  8. Αγαπητή Nina C.,

    Σαν συνέχεια του «παραπόνου» που διατύπωσα πριν από καιρό για τον αποκλεισμό μου από το παραπάνω άρθρο, και για να διαπιστώσετε πόσο δίκιο είχα και έχω για τον «αποκλεισμό» που υφίσταμαι από το Κατεστημένο, σας παραπέμπω στο σημερινό «Βήμα» όπου άρχισε η παρουσίαση των έργων των «μαιτρ» (όπω τους αποκαλεί η σχετική ανακοίνωση) του ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος.

    Με εκτίμηση,

    Τζ. Κορίνης

  9. Το είδα…

  10. Για να είσαστε ενημερωμένη, αφού διατηρείτε τέτοια Ιστοσελίδα, η αμήχανη απάντηση του Παντελή Καψή, στον ευγενικό εξάψαλμο που του έσυρα, ήταν ότι η κοπέλα που διάλεξε τους «μαιτρ» και τα προσφερόμενα «αριστουργήματα» που άρχισαν «σχολή», είναι πολύ νέα και δεν με ήξερε. Τα δικά μου στοιχεία, όμως, με την elimination method δείχνουν ότι ο δράστης λέγεται Φιλίππου. Η κοπελίτσα δεν ήξερε, αλλά εκείνος; Ο Νίκος Φώσκολος συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων; Έλεος!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

whodoneit1942dvd.jpg
 
Αρέσει σε %d bloggers: