Το φιλμ νουάρ και η ελληνική προσέγγιση

Της Μαρίας Κατσουνάκη

Η κλασική περίοδος του φιλμ νουάρ (1941 -1958) ολοκληρωνόταν στην Αμερική, όταν ο ελληνικός κινηματογράφος δοκίμαζε τις πρώτες του πτήσεις στο είδος. Ο Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ είχε πει προ πολλού τη θρυλική ατάκα του στο «Γεράκι της Μάλτας» («When you’ re slapped you’ll take it and like it!» – «Όταν σε χαστουκίζουν θα το δέχεσαι και θα σ’ αρέσει»!») και οι Γάλλοι είχαν κατοχυρώσει την ονομασία («film noir») σε ένα είδος που γεννήθηκε και άκμασε κυρίως στα μεγάλα στούντιο του Χόλιγουντ.

Το 1958 ο Ντίνος Δημόπουλος γύρισε τον «Άνθρωπο του τρένου» σε σενάριο των Γιάννη Μαρή – Τσιριμώκου με πρωταγωνιστές τον Γιώργο Παππά, την Άννα Συνοδινού και τον Μιχάλη Νικολινάκο και δύο χρόνια αργότερα ο Ντίνος Κατσουρίδης υπέγραφε μία από τις πιο χαρακτηριστικές ταινίες του είδους, το «Έγκλημα στα παρασκήνια», σε σενάριο και πάλι του Γ. Μαρή, όπου ο αστυνόμος Μπέκας (Τίτος Βανδής) αναλάμβανε να εξιχνιάσει ποιος δολοφόνησε την ηθοποιό Ρόζα Δελλή (Εφη Μελά) στο καμαρίνι της.

Στην ελληνική φιλμογραφία έχουμε αρκετές διαφορετικές αισθητικές προσεγγίσεις του είδους: Από το κλασικό νουάρ με την off αφήγηση («Ο ζεστός μήνας Αύγουστος»), το ακριβές ριμέικ γαλλικού νουάρ («Η παρεξήγηση»), στο γκανγκστερικό νουάρ («Ληστεία στην Αθήνα»), στο θρίλερ τρόμου («Ο εφιάλτης»), στο ψυχολογικό αστυνομικό δράμα («Ο πανικός»), στο πολιτικό νουάρ φαντασίας («Υπόγεια διαδρομή»), αλλά και στη χαρακτηριστική αναφορά στο είδος («Κλειστή στροφή»). Το αφιέρωμα φλερτάρει με το σύμπαν της Πατρίσια Χάισμιθ («Η αναμέτρηση»), αντικατοπτρίζοντας το νεορεαλιστικό μελόδραμα – νουάρ («Αδίστακτοι»).

Ποια σχέση όμως μπορούσε να έχει το είδος αυτό που αναπτύχθηκε λίγο μετά το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, υπηρετεί συγκεκριμένους αισθητικούς, εννοιολογικούς και φιλοσοφικούς κώδικες με απευθείας αναφορές στην ψυχανάλυση (μέσα από τα κυρίαρχα θέματα του «στοιχειωμένου παρελθόντος» και του «μοιραίου εφιάλτη») με την ελληνική πραγματικότητα; Και, κυρίως, έχει παρόν και μέλλον;

Υβρίδια και μεταλλάξεις

Για τον σκηνοθέτη Νίκο Γραμματικό (που έχει εντρυφήσει στο είδος – έχοντας γυρίσει την «Κλειστή στροφή» και την «Αγρύπνια») «το νουάρ έχει κλείσει τον κύκλο του». «Μπορούμε -λέει- να μιλάμε για υβρίδια, για μεταλλάξεις. Το νουάρ δεν διαθέτει την εξωτερική βία στην οποία στηρίζεται το αμερικανικό σινεμά. Η παράβαση, ο φόνος, το έγκλημα, γίνονται με όρους αρχαίας τραγωδίας. Υπάρχει μια αδήριτη αναγκαιότητα που κινεί τους ήρωες, σεβασμός στην ανθρώπινη ζωή. Ο φόνος γίνεται από ανάγκη».

Διευκρινίζει ότι «άλλο αστυνομικό, άλλο νουάρ», καθώς το νουάρ «ασχολείται με πρωταρχικά ζητήματα της ύπαρξης» και αιφνιδιάζει υποστηρίζοντας πως έχει σκεφτεί «να γυρίσει ένα κλασικό νουάρ με τη «Μήδεια» του Ευριπίδη». «Τα θέματα του είδους (μοίρα, φιλία, εκδίκηση, προδοσία, μοιραία γυναίκα) παραπέμπουν ευθέως στην αρχαία τραγωδία», συμπληρώνει και αναρωτιέται: «Γιατί σήμερα στην Ελλάδα που είναι γεμάτη νουάρ ιστορίες δεν γυρίζει κανείς νουάρ ταινίες;».

Ο Γιώργος Καρυπίδης (σκηνοθέτησε το 1982 το «Επικίνδυνο παιχνίδι») «αμφιβάλλει αν υπήρξε ή υπάρχει αυτό το είδος στο ελληνικό σινεμά». «Το αμερικανικό νουάρ καθορίστηκε από την αγγλική λογοτεχνία και τον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Στην Ελλάδα γυρίζονταν κυρίως αστυνομικά φιλμ με στοιχεία θρίλερ και ελάχιστες πτυχές νουάρ».

Στο «Επικίνδυνο παιχνίδι» «εμπνέεται από το είδος και προσπαθεί να συνομιλήσει με ορισμένες παραμέτρους του». «Είναι ένας έμμεσος φόρος τιμής στον Μελβίλ, τον Πόε, τον Χέρμαν Μέλβιλ χωρίς να κλείνω το μάτι στον θεατή».

Καθημερινή, 3-11-07


Advertisements

~ από Nina C στο 30/01/2010.

9 Σχόλια to “Το φιλμ νουάρ και η ελληνική προσέγγιση”

  1. Ενδιαφέρον άρθρο!

  2. Μα καλά ούτε καν αναφορά στον «Δράκο» του Κούνδουρου, την πιο χαρακτηριστική του είδους και για πολλούς ακόμα και καλύτερη ελλληνική ταινία δεν έχει αυτό το άρθρο..;

  3. @Ρενάτα, 😉

    @Darkroom, προφανώς γιατί «Ο Δράκος» δεν ανήκει στην κατηγορία των νουάρ ταινιών. Σαφέστατα είναι το ορόσημο στην απαρχή του επονομαζόμενου Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, σαφέστατα είναι μια από τις καλύτερες ελληνικές ταινίες ακόμη και σήμερα, σχεδόν 55 χρόνια μετά τη δημιουργία της, όμως νουάρ δεν είναι. Το σενάριό της, πραγματικά έξοχος ο Καμπανέλης, σε μια από τις μεγάλες του στιγμές, δεν έχει τα χαρακτηριστικά μιας αστυνομικής ιστορίας: έγκλημα, ένοχο, θύμα, όπλο εγκλήματος, κίνητρο, modus operandi, έρευνα. Είναι μια κωμικοτραγωδία, αν μου επιτρέπεται ο όρος, μια ιστορία καταστάσεων, λογικών και παράλογων, μια ιστορία για την ανθρώπινη μοναξιά που μπορεί να οδηγήσει κάποιον σε παράλογες ενέργειες. Είναι όλα αυτά και πολλά ακόμη, αλλά νουάρ δεν είναι. 🙂

  4. Σεβαστή η γνώμη σου αλλά θα με συγχωρέσεις το νουάρ έχει να κάνει περισσότερο με μία στυλιστική πρόταση παρά με την εμπλοκή στην υπόθεση ενός ντετέκτιβ απαραίτητα.. Άλλο το αστυνομικό έργο άλλο το νουάρ. Στην φιλμογραφία νουάρ μεγάλη σημασία έχουν η αισθητική της εικόνας με τα μεγάλα κοντράστ και τις σκοτεινές περιοχές, οι χαρακτήρες των ηρώων -άνθρωποι του υποκόσμου ή του περιθωρείου που κινούνται κυρίως τη νύχτα, η τεχνική της αφήγησης, η σημασία των ήχων που δημιουργούν ατμόσφαιρα.. Όσο για την υπόθεση μπορεί να έχει να κάνει με αστυνομική έρευνα ή και με γκαγκνστερική περιπέτεια. Στον «Δράκο» υπάρχουν όλα τα παραπάνω με κωμικοτραγική διάσταση ίσως και με διάθεση κοινωνικού σχολιασμού σίγουρα.. Δεν καταλαβαίνω γιατί ας πούμε υπάρχουν περισσότερο στον εξαιρετικό «Εφιάλτη» ας πούμε, που αναφέρεται στο άρθρο και αν δεν κάνω λάθος διαδραματίζεται κυρίως σε ένα διαμέρισμα..

    Η ένστασή μου είναι ότι μπορεί ο «Δράκος» να μην είναι το αρχετυπικό νουάρ αλλά αφού μιλάμε για μια τόσο σημαντική ταινία που λες κι εσύ θα έπρεπε τουλάχιστον να ανφαέρεται σε ένα αφιέρωμα ελληνικών ταινιών με στοιχεία νουάρ..

  5. @Darkroom, διαφωνώ. Καθόλου στυλιστική πρόταση δεν είναι το νουάρ. Μπορεί το chiaroscuro στη φωτογραφία να είναι ένα από τα χαρακτηριστικά του, σίγουρα όμως δεν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε νουάρ όποια ταινία έχει αυτό το χαρακτηριστικό. Το νουάρ έχει και άλλα χαρακτηριστικά: έναν -συνήθως- κυνικό και περιθωριακό ντετέκτιβ, μια μοιραία γυναίκα, φλάσμπακ με αφήγηση εκτός πλάνου, μια μοιρολατρεία μπορούμε να πούμε τόσο έντονη, ώστε να καταντά προκλητική κ.α. Μην ξεχνάς πως πριν την εισαγωγή του όρου, οι κλασικές αμερικανικές νουάρ ταινίες χαρακτηρίζονταν ως μελοδράματα.

    Όσο για τον «Εφιάλτη» του Ανδρέου συγκεντρώνει σχεδόν όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά.

  6. Από το κομμάτι της συναδέφλου κας Κατσουνάκη, αλλά και τα προηγηθέντα σχόλια απυσιάζει το κατά τη γνώμη μου κορυφαίο νουάρ φιλμ του ελληνικού κινηματογράφου (τουλάχιστον ως τη δεκαετία του 1970), η «Λόλα» του Ντ. Δημόπουλου (σε σενάριο Ηλία Λυμπερόπουλου, αν δεν κάνω λάθος). Διαθέτει όλα τα «αρχετυπικά» και εοδολογικά στοιχεία του είδους (μοίρα, φιλία, εκδίκηση, προδοσία, μοιραία γυναίκα), όπως σωστά αναφέρει ο Ν. Γραμματικός, μοναδική ασπρόμαυρη φωτογραφία (καταστατική -σε μεγάλο βαθμό- προϋπόθεση του είδους) του σπουδαίου Ν. Καβουκίδη, έξοχες («ψαγμένες») ερμηνείες (με κορυφαίο, κατά την άποψή μου, τον Δ. Παπαγιαννόπουλο) και θαυμάσια μουσική (του Στ. Ξαρχάκου). Μοναδική παραφωνία, οι «μελό» σκηνές του Παντ. Ζερβού που «πετούν» τον θεατή έξω από την ατμόσφαιρα, κάτι που ίσως να οφείλεται στις εμπορικές επιταγές της εποχής και της εταιρείας παραγωγής (Finos Film).

  7. NINA MOY
    ENA ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟΝ ted bundy ΘΕΛΩ ΝΑ ΚΑΝΕΙΣ

  8. @Γιάννη, συμφωνώ.

    @MHTSIOS7, υπάρχει στο φετεινό προγραμματισμό! 🙂

  9. θαυμάσιο blog!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

whodoneit1942dvd.jpg
 
Αρέσει σε %d bloggers: