Πολιτικό – αστυνομικό μυθιστόρημα;

Του Γιάννη Πανούση,

καθηγητή Εγκληματολογίας στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών

Γιάννης Πανούσης

1. Το έγκλημα σε πολλά αστυνομικά μυθιστορήματα «σπάει» τα στεγανά της πολιτικής/ κοινωνικής συμφωνίας και κινείται στον χώρο της «εμπόλεμης κατάστασης». Χωρίς να παίρνει αφύσικες διαστάσεις, όπως π.χ. το φανταστικό διήγημα, προκαλεί τις ίδιες ανασφάλειες και φοβίες στον αναγνώστη.

2. Χωρίς να καταγγέλλει γενικώς τη «γαγγραινώδη κοινωνία», ούτε να στηλιτεύει τις κακίες ούτε να αναπαράγει αναγκαστικά το «άρρωστο περιβάλλον», λειτουργεί συνήθως ως οιονεί ανιχνευτής ψεύδους.

Μπορεί η κρίση της κοινωνίας να εμπνέει τον συγγραφέα, αλλά το αστυνομικό μυθιστόρημα τείνει στην υπέρβαση του «καθεστωτικού πολιτισμού» και του περιοριστικού χωρόχρονου και δεν διακατέχεται από «ενσυνείδητη ηθική πρόθεση».

2. Κάθε αστυνομικό δεν είναι και λογοτεχνικό έργο, ούτε αναγκαστικά αποτυπώνει πιστά και έγκυρα την πολιτική και κοινωνική κατάσταση (αν και συνήθως υπηρετείται από αριστερής προέλευσης συγγραφείς).

Η μετεξέλιξη του αστυνομικού μυθιστορήματος [προς τα αριστερά/ δεξιά, πάνω (τάξεις)/ κάτω (στρώματα)] πολλές φορές απελευθερώνει

Sherlock Holmes

τους ήρωες από τους συγγραφείς, αφού μέσα σε κάθε αστυνομικό μυθιστόρημα συχνά κρύβονται μικρές ατομικές ιστορίες, εν είδει

υπομυθιστορημάτων. Μολονότι το έργο κρίνεται ως σύνολο, οι επιμέρους ψευδαισθήσεις, τα είδωλα και οι αναδρομές προκαλούν σπειροειδείς αντι-δράσεις. Ο αναγνώστης εκ-παιδεύεται και δοκιμάζεται στην αναζήτηση «της αλήθειας και της ανθρωπιάς» μέ

σα στη μαύρη πλοκή. Μαύρη λογοτεχνία και μαύρο ρεύμα, αλλά με επιστημονική αξιοπιστία ή έστω αληθοφάνεια.

3. Η πολυπλοκότητα, η ευρηματικότητα, η μοναδικότητα δεν καθιστούν ένα αστυνομικό διήγημα «κλασικό». Υπάρχει λογοτεχνική

κληρονομιά και πολιτισμική μνήμη που πρέπει να ακολουθήσει ο (μετα)μοντέρνος συγγραφέας.

Από τη μαζική λαϊκή κουλτούρα της Μάσκας και του Ντετέκτιβ Φάντασμα στον κοσμοπολιτισμό του Τζέιμς Μποντ, από το Εγκλημα και τιμωρία, που είναι από τα πλέον αγωνιώδη αστυνομικά μυθιστορήματα, μέχρι τα αστυνομικά που δημοσιεύονται σε περιοδικά περιπτέρων υπάρχει κοινός παρονομαστής: η αθωότητα που δεν διαφέρει πάντοτε από την ενοχή (ούτε ο θύτης από το θύμα).

Hercule Poirot

Το αστυνομικό διαθέτει όμως τους δικούς του συγγραφείς – δημιουργούς μύθων.

Μοναχική ή μη, του βιολογικού πεπρωμένου ή όχι, η Αγκαθα Κρίστι είχε ταυτόχρονα μαθηματική σκέψη και ευαίσθητο ένστικτο. Μπορούσε να υπονοεί τα πάντα χωρίς να τα περι-γράφει. Το λογοτεχνικό πρότυπο του Σέρλοκ Χολμς, οι παραξενιές του εγωιστή Πουαρό και της ξέπνοης Μις Μαρπλ, η άγνωστη ζωή του Αλφρεντ Χίτσκοκ, ο επαγγελματίας ντετέκτιβ Πουαρό, που δεν εμπιστεύεται τη φαντασία των δημοσιογράφων, συνιστούν τις βασικές «φιγούρες».

Το «έγκλημα είναι παντού». Το ίδιο και οι ντετέκτιβ. Οταν π.χ. αυτόκλητοι δικαστής- Σέρλοκ Χολμς και φωτογράφος- Γουότσον αναζητούν τρόπους εξάρθρωσης μιας σπείρας, τότε πρέπει να συμφωνήσουμε ότι οι αστυνομικές φαντασιοκοπίες, όχι μόνο δεν σακατεύουν την ψυχή, αλλά ως μυθιστορήματα αινιγμάτων συνιστούν αντίδοτο και γιατρικό στα άγχη, ένα μουσικό είδος ή και ένα πεδίο επιστημονικών συγκρούσεων.

Οι σκοτεινοί χώροι και οι σκοτεινοί άνθρωποι καθιστούν την πλοκή του αστυνομικού μυθιστορήματος «νουάρ». Το ίδιο ισχύει και με τις «σκοτεινές εποχές». Τα νεο-νουάρ αφηγήματα κινούνται σε σχεδόν παρόντα χρόνο, όχι οπωσδήποτε με κλασικό αστυνομικό στυλ, αλλά διατηρούν σχεδόν πάντοτε ένα «ηθικοπλαστικό» υπόβαθρο.

4. Το αστυνομικό βγάζοντας τη μάσκα από τον (ηθικό) αστικό τρόπο ζωής δημιούργησε τους όρους του αντι-μυθιστορήματος. Η «ποιητική του εγκλήματος» διαφέρει καθώς είτε αναστοχάζεται σε ιστορική βάση είτε επανέρχεται στα κλασικά αινίγματα.

Εξελίσσεται χωρίς να χάνει την ουσία του, το στυλ του, την παράδοσή του. Παραμένει ένας λογο-τεχνικός ανιχνευτής ψεύδους και ψευδαισθήσεων.

Το αστυνομικό, αφού διένυσε τους εξελικτικούς του κύκλους, τώρα έχει πάρει τη μορφή μιας ρώσικης μπάμπουσκας, όπου η έξω έξω επιφάνεια αντιπροσωπεύει το πολιτικοκοινωνικό πλαίσιο, η δεύτερη, προς τα μέσα, τους «νέους» (;) ηθικούς κώδικες, η τρίτη, τους μηχανισμούς απονομής της δικαιοσύνης, η τέταρτη, τις νέες μορφές εγκληματικότητας και η τελευταία μέσα μέσα επιφάνεια εκφράζει τη μοναξιά τόσο του ντετέκτιβ όσο και του ενόχου, καθώς προσπαθούν με λογικές σκέψεις και κινήσεις να ερμηνεύσουν και να διαλευκάνουν περίπλοκα (δι)ανθρώπινα (συν)αισθήματα. Αυτή την τελευταία επιφάνεια δεν πρέπει να αφήσει ποτέ στο πλάι ο συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων υπερ-απασχολούμενος με τεχνικές, τεχνολογικές και ηλεκτρονικές παραμέτρους.

Miss Marple

5. Δύο, λοιπόν, ανοικτά ερωτήματα. Πρώτον: Τι είναι αυτό που σαγηνεύει σ’ ένα αστυνομικό; Ο βαθμός δυσκολίας; Η δυσανάγνωστη ψυχολογική πλοκή σε ατομικό ή διαπροσωπικό επίπεδο; Οι μυστικές αόρατες δυνάμεις που κυβερνούν τον κόσμο και οι πολιτικές υπόγειες διασυνδέσεις; Το Καλό που γίνεται Κακό ή το Κακό που αναζητεί το Καλό;

Δεύτερο και κρισιμότερο ερώτημα. Τελικά, ποιος φοβάται το αστυνομικό μυθιστόρημα;

Ποιων την πολιτική συνείδηση διαμορφώνει ρίχνοντας φως και αποκαλύπτοντας (πραγματικά) μυστικά;

Από την ιστορία της απουσίας (στοιχείων), χαρακτηριστικό των αρχικών αστυνομικών μυθιστορημάτων, φτάσαμε στην «ιστορία της παρουσίας», που όμως οι θεσμοί αρνούνται να παρουσιάσουν. Η λογική της βίας και η βία της λογικής δεν φοβίζουν τον αστυνομικό λογοτέχνη. Τις υπερβαίνει οδηγώντας τον αναγνώστη, αν όχι σε μια φαντασιακή/ ψυχοηρεμιστική κάθαρση, τουλάχιστον σε μια έμμεση απόδειξη ότι ουδέν κρυπτόν υπό τον αστυνομικολογοτεχνικόν ήλιον.

Ο ενημερωμένος αναγνώστης θέτει πλέον κρίσιμα ερωτήματα και ζητάει απαντήσεις. Αν η επιστήμη ή η δικαιοσύνη δεν μπορούν να τις βρουν μήπως ήρθε η ώρα η λογοτεχνία να τολμήσει να τις δώσει;

Βιβλιοθήκη Ελευθεροτυπίας –  24/7/2010


Advertisements

~ από Nina C στο 29/11/2010.

4 Σχόλια to “Πολιτικό – αστυνομικό μυθιστόρημα;”

  1. Πολύ ενδιαφέρον κείμενο. Λατρεύω τα αστυνομικά μυθιστορήματα και ποτέ δεν ήξερα γιατί. Τώρα νομίζω πήρα μια ιδέα 🙂

  2. Νίνα πέρα απ’τα ενημερώσεις σου, θα διαβάσουμε καμιά ξεχασμένη υπόθεση; Κάποιοι διψάμε για αίμα!!! 🙂

  3. @Μάρσι, υπομονή! Έρχονται οσονούπω, μεγάλες και χορταστικές!!! 😛

  4. Εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

whodoneit1942dvd.jpg
 
Αρέσει σε %d bloggers: