Δυο – τρία πράγματα για το αστυνομικό μυθιστόρημα

Ανδρέας Αποστολίδης

Από τον Ανδρέα Αποστολίδη

Με αφορμή το αφιέρωμα αυτό θα ήθελα να πω την άποψή μου γύρω από μια – δύο παρεξηγήσεις. Πρώτη παρεξήγηση: Οτι στην Ελλάδα δεν υπήρχε αστυνομικό αφήγημα έως πρόσφατα κι αν υπήρχε, ήταν το έργο ενός συγγραφέα, του Γ. Μαρή. Είναι ανακριβής η άποψη αυτή.

Εν συντομία: Το αστυνομικό αφήγημα στην Ελλάδα γνώρισε τη χρυσή εποχή του στα χρόνια μεταξύ 1950-1967 και ήρθε μέσα από τα περιοδικά Μάσκα και Μυστήριον, που ξεπέρασαν μαζί τα 700 τεύχη, μέσα από τα διηγήματα και τις νουβέλες που δημοσιεύονταν σε γυναικεία περιοδικά μεγάλης κυκλοφορίας, μέσα από τις νουβέλες ή τα μυθιστορήματα που δημοσιεύονταν σε συνέχειες από τις εφημερίδες και τέλος, μέσα από τα βιβλία τσέπης που έβγαζαν κυρίως οι εκδόσεις Πεχλιβανίδη.

Από τις σελίδες της Μάσκας (έτος ίδρυσης 1935) παρελαύνουν όλοι οι γνωστοί ήρωες, από τον Χολμς μέχρι τον Λέμι Κόσιον, αλλά και εγχώριες δημιουργίες, όπως ο «αθέατος» ντετέκτιβ Μάρτιν Μπεγκ και ο επιθεωρητής Ντέιβις, του Φέλιξ Καρ (ψευδώνυμο του Ορφέα Καραβία, 1899-1975), όπως η Φροϊλάιν Γκοστ του Νίκου Μαράκη (1904-1973) ή ο ελληνοαμερικανός Νικ Λέρτας, που εμφανίζεται σε ανυπόγραφα διηγήματα.

Το 1938 η Ελένη Βλάχου αρχίζει να δημοσιεύει στην Καθημερινή ένα αστυνομικό μυθιστόρημα σε συνέχειες, Το μυστήριο της ζωής του Πέτρου Βερίνη, ενώ ο Παύλος Νιρβάνας είχε δημοσιεύσει το 1928 Το έγκλημα στο Ψυχικό, που αποτελεί μια παρωδία του είδους.

Η διάδοση του αστυνομικού αφηγήματος είχε αρχίσει από τον Μεσοπόλεμο, αλλά την ανέστειλαν η γερμανική Κατοχή και τα Δεκεμβριανά. Από το 1946 όμως και μετά, καθώς οι εμφύλιες συγκρούσεις περιορίστηκαν στον ορεινό όγκο της Μακεδονίας, η ζωή στις πόλεις τράβηξε τον δρόμο της. Η Μάσκα επανεκδόθηκε το 1946.

Στον κυκεώνα εκείνων των χρόνων, η ανάγνωση της Μάσκας και του Μυστήριου (έτος ίδρυσης 1952) αποτελούσε και μια πράξη απόδρασης από τα ψυχροπολεμικά διλήμματα της μετεμφυλιακής περιόδου κι επανόδου σε πιο πεζά, καθημερινά θέματα, που παρουσιάζονταν και με μια δόση ειρωνείας ή και χιούμορ.

Τα διηγήματα με εγχώρια πλοκή στη Μάσκα και το Μυστήριο είχαν μια μυρουδιά από «σκληρό» αμερικανικό αφήγημα όταν περιέγραφαν ουδέτερες πολιτικά ζώνες και περιοχές.

Στη μεταπολεμική Ελλάδα, παράλληλα, ευδοκίμησε εντυπωσιακά ένα πολύ χαρακτηριστικό είδος ελαφρού θεάματος και αναγνώσματος. Η τυπολογία του αναγνωρίζεται εύκολα στον εμπορικό κινηματογράφο.

Στην ίδια γενική τυπολογία ανήκουν και τα αστυνομικά μυθιστορήματα της εποχής.

Το Εγκλημα στο Κολωνάκι του Γιάννη Μαρή (1953) έπαιξε τον ρόλο του μοντέλου προς μίμηση και πολλοί άρχισαν να το αντιγράφουν ως προς το κλίμα, το είδος του μυστηρίου, τους χαρακτήρες και τις κοινωνικές αναφορές του. Ο Χρήστος Χαιρόπουλος γράφει τα Καλλιστεία θανάτου, ο Τάκης Παπαγεωργίου το Τέλειο άλλοθι, και ο Ανδρόνικος Μαρκάκης (1924-2007) -η πιο τυπική περίπτωση όλων, καθώς είναι ο δημιουργός των ραδιοφωνικών σειρών Τζων Γκρηκ, Μισέλ Μαρσέφ, το Σπίτι των ανέμων, με τον δικηγόρο Λαμπίρη και σωρεία αστυνομικών γρίφων στα γυναικεία περιοδικά- γράφει το Ο σκοτωμένος γυρεύει άλλοθι και το Ενα πτώμα στο Ψυχικό. Η Αθηνά Κακούρη, τέλος, θα ακολουθήσει με διηγήματα στο ίδιο ύφος.

Ο Γιάννης Μαρής (1916-1979) αποτελεί εκπρόσωπο μιας ολόκληρης σχολής εγχώριου «ελαφρού» αστυνομικού μυθιστορήματος, σε αντιδιαστολή με το «σκληρό» αφήγημα της Μάσκας και του Μυστηρίου.

Στον Γιάννη Μαρή η μεταφορά της ενοχικής συμπεριφοράς του Σιμενόν και της Κρίστι στους μικροαστούς ή μεσοαστούς ήρωές του και ορισμένων πτυχών της αθηναϊκής ζωής, συνάρπαζαν τους αναγνώστες του, που έβλεπαν ότι και σε αυτά τα αφηγήματα κάτι άλλο κρυβόταν πίσω από την καθημερινότητα, όπως και στη ζωή, καθώς μια ωραία μέρα η Αθήνα γέμισε τανκς, επιβλήθηκε στρατιωτικός νόμος και αυστηρότατη λογοκρισία.

Οταν πέρασε η λογοκρισία, υπήρχε πλέον απέχθεια για ό,τι το αστυνομικό και η εγχώρια παραγωγή σταμάτησε. Επιπλέον, εμφανίζεται η τηλεόραση, που αρπάζει τους κώδικες επικοινωνίας του «ελαφρού» θεάματος και αναγνώσματος και αλλάζει τα δεδομένα.

Το αστυνομικό μυθιστόρημα στην Ελλάδα περνάει κρίση συγγραφική, αλλά ακόμα μεγαλύτερη εκδοτική, όπου αντιμετωπίζεται ως είδος ταυτισμένο με την κακογραφία, τον φτηνό εντυπωσιασμό ή την πορνογραφία.

Αρχισε να εμφανίζεται ξανά από τα μέσα της δεκαετίας του ’80. Ορόσημο υπήρξε η αστυνομική σειρά των εκδόσεων Αγρα, που μετέφρασε και επιμελήθηκε ξανά κλασικούς της αστυνομικής φιλολογίας, αντιμετωπίζοντας το αστυνομικό μυθιστόρημα ως λογοτεχνικό είδος. Η επανεισαγωγή του είδους άλλαξε και το κοινό του, που αυτή τη φορά αποτελούνταν από έναν πιστό, αλλά σχετικά περιορισμένο πυρήνα βιβλιόφιλων, καλλιτεχνών ή διανοουμένων.

Παράλληλα είχαν ξεκινήσει και κάποιες πρώτες προσπάθειες παραγωγής εγχώριου συγγραφικού έργου .

Τη δεκαετία του ’90 η συγγραφική παραγωγή στην Ελλάδα αστυνομικών μυθιστορημάτων και διηγημάτων γίνεται ορατή για να αποκτήσει μια σταθερή παρουσία την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα με 120 έργα αστυνομικής υφής, δεκαοχτώ συγγραφείς που να εκδίδουν από δύο και πλέον αστυνομικά αφηγήματα, δέκα συγγραφείς μ’ ένα έργο αστυνομικής πλοκής και με πέντε συλλογικούς τόμους διηγημάτων.

Θα έλεγε κανείς πως σταδιακά διαμορφώνεται ένα κοινό που αναζητάει την ιδιαιτερότητα του αστυνομικού αφηγήματος. Αυτό το κοινό ως σταθερό αναγνωστικό κοινό αστυνομικής φιλολογίας δεν ξεπερνάει τους 5.000 με 6.000 αναγνώστες, υπολογίζοντας τις σταθερές πωλήσεις και των ξενόγλωσσων αστυνομικών. Οι περιπτώσεις των 30.000 αναγνωστών βιβλίων του Π. Μάρκαρη ή του Σ. Λάρσον αποτελούν ειδικές εξαιρέσεις, που δεν διαμορφώνουν μια σταθερή βάση φίλων του είδους.

Σε μια δεύτερη παρεξήγηση που θα ήθελα να σταθώ είναι στα περί λογοτεχνικότητας του αστυνομικού αφηγήματος. Υπήρχε έντονη συζήτηση και διαμάχη για τη σχέση παραφιλολογίας και αστυνομικού αφηγήματος μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’60. Από εκεί και πέρα δεν υπάρχει κάποια σοβαρή άποψη πως το αστυνομικό μυθιστόρημα δεν αποτελεί ένα λογοτεχνικό είδος. Από αρκετούς μάλιστα υποστηρίζεται ότι αφού αποτελεί τελεσίδικα λογοτεχνικό κλάδο, παύει και η σημασία της διάκρισής του.

Πιστεύω ότι η πλήρης απενοχοποίηση του αστυνομικού μυθιστορήματος έχει αντίθετα αποτελέσματα. Αντί να συμβάλει στην ανάπτυξή του, συμβάλλει στην υποβίβασή του, κυρίως στην αύξηση της μετριότητας του παραγομένου έργου, στον περιορισμό της πρωτοτυπίας του, με άλλοθι ότι διαθέτει ούτως ή άλλως ένα καλλιτεχνικό πρόσημο, αφού κυκλοφορεί πλέον ελεύθερο σε λογοτεχνικούς εκδοτικούς οίκους.

Μπορεί να πει κανείς ότι το τάδε έργο στον τάδε εκδοτικό οίκο, εντάξει, δεν είναι σπουδαίο μυθιστόρημα, αλλά είναι αστυνομικό. Ενώ σε μια σειρά αστυνομικού αφηγήματος η τοποθέτηση θα ήταν -ενδεχομένως – διαβάζεται, αλλά είναι μέτριο. Στην πρώτη περίπτωση η έμφαση είναι στο «αστυνομικό», στη δεύτερη περίπτωση, στην ποιότητά του.

Τέλος, όπως συμβαίνει συνήθως κατά φάσεις, το αστυνομικό μυθιστόρημα τείνει να ταυτιστεί με μία μόνον από τις εκδοχές του, όπως σήμερα σαν κάτι το «κοινωνικό» ή «πολιτικό», αλλά απέχει πολύ από τη συνολική εικόνα μιας συγγραφικής πρακτικής ταυτισμένης εξίσου με τον ρομαντισμό, τον υπαρξισμό, το ψυχολογικό ή ιστορικό μυθιστόρημα. Με άλλα λόγια, τη λογοτεχνικότητά του τη χρωστάει στα «πολλά του πρόσωπα», στις πολλές εκδοχές του και την ιδιαιτερότητά του στο ότι το αστυνομικό αφήγημα πάντα ασχολείται με κάποιου είδους μυστήριο σχετικό με την παραβίαση και την εφαρμογή των νομών και την ανάλογη έρευνα για τη λύση του.

Βιβλιοθήκη Ελευθεροτυπίας –  24/7/2010


~ από Nina C στο 05/03/2011.

2 Σχόλια to “Δυο – τρία πράγματα για το αστυνομικό μυθιστόρημα”

  1. Για τους σύγχρονους Έλληνες πεζογράφους που γράφουν αστυνομικό μυθιστόρημα μπορείτε να δείτε εδώ έναν πλήρη κατάλογο (http://greeknoir.wordpress.com/5-%ce%b5%cf%81%cf%89%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%bf-%ce%b1%cf%83%cf%84%cf%85%ce%bd%ce%bf%ce%bc%ce%b9%ce%ba%ce%bf/) Εδώ περιλαμβάνονται δεκάδες ονόματα.

  2. καλημερα, θα ηθελα να κανω μια ερωτηση, ξερει κανεις αν υπαρχουν σε pdf καπου καποια τευχη των περιοδικων που αναφερθηκαν παραπανω;

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

whodoneit1942dvd.jpg
 
Αρέσει σε %d bloggers: